Vazir (şahar)

Vazir — Xorazm vohasidagi örta asr şahar-qal'alaridan biri. ÖzME'ga köra, u Köhna Urgançdan 60 km uzoqlikda joylaşgan va Xorazmdagi şayboniylar mulkining markazi bölgan. Şahar xarobalari Devkesgan qal'asida topilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Devkesgan arxeologik yodgorligi hozir Turkmanistonning Daşoğuz viloyatida, Köhna Urgançdan 62 km ğarbda, Ustyurt platosining janubiy çekkasidagi 30 km uzunlikdagi jarlik yoqasida joylaşgan.1

ÖzME'ga köra, tarixiy manbalarda şaharga 15-asr örtalarida şayboniylardan Mustafoxon asos solgani aytiladi. Inglizça Vikipediyaga köra esa, bu joyda odamlar miloddan avvalgi 4-asrdan yaşab kelgan va örta asrlarda bu manzil Vazir şahriga aylangan.

15-asrda Vazir Husayn Boyqaroga qarşi kötarilgan xalq harakatining markazi bölgan. 16-asr boşida Eron şohi Ismoil I Safaviy Xorazmni istilo qilganda unga qarşi harakat ham aynan şu şahardan boşlangan va mamlakat mustaqilligi tiklangan. ÖzME'ga köra, Burka Sulton öğli Elbarsning xon qilib kötarilişi bilan Xorazmda 200 yilga yaqin hukmronlik qilgan şayboniylar sulolasiga asos solingan. Inglizça Vikipediya ham Vazirni keyinçalik Xiva xonligi nomi bilan tanilgan davlatning ilk poytaxti deb ataydi.

16-asrda şayboniy sultonlar orasidagi özaro kuraşlarning kuçayişi şaharning tanazzuliga sabab bölgan. ÖzME'ga köra, 1537-yilda Buxoro xoni Ubaydullaxon, 1593—1598-yillarda esa Abdullaxon Xorazmga bir neça marta yuriş qilib, Vazir va Hazorasp qal'alarini vayron qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1558-yilda şaharga kelgan ingliz diplomati va sayyohi Entoni Jenkinson mahalliy qovunlarni maqtagan, ammo daryolar quriy boşlaganini va şahar tez orada taşlab ketilişi mumkinligini qayd etgan.

17-asrda Abulğoziy Bahodirxon xonlik markazini Yangi Urgançga köçirgan va Vazir aholisini ham u yerga ötkazgan. ÖzME'ga köra, Anuşaxon davrida, taxminan 1681-yilga kelib Vazir va Kat şaharlari butunlay huvillab qolgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Devkesgan — köp minorali va murakkab darvoza tizimiga ega bölgan toş devorli ulkan törtburçak. Qal'a atrofida yonbağirni kesib qazilgan çuqur xandaq bölgan. Plato tomonidagi qismlari devor bilan öralgan, jarlik ustida esa xom ğiştdan qurilgan qudratli ark minorasi qad kötargan. «Yuqori şahar» etagida keş örta asrlarga oid devorli «quyi şahar» joylaşgan.

Keş örta asrlarda bu yerda diniy-memorial majmua şakllangan: undan bir masjid va 15-asrga oid uçta maqbara saqlanib qolgan, ularning nomlari ma'lum emas. Asosiy maqbaraning boş tarafida baland peştoq bor, ustini gumbaz yopgan. Masjid ravoqli galereyalar bilan öralgan hovliga ega bölgan, devor va ustunlari toşdan, gumbaz va ravoqlari pişiq ğiştdan qurilgan. Devkesgan örta asr Xorazm me'morçiligining eng manzarali yodgorliklaridan biri hisoblanadi.