Sorbsiya

Sorbsiya (lotinça «sorbeo» — yutaman) — gaz, buğ yoki erigan moddalarning qattiq jism yoxud suyuqlik tomonidan yutilişi. ÖzME'ga köra, yutuvçi jism sorbent, yutilayotgan modda esa sorbat (yoki sorbtiv) deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, sorbsiya bir moddaning boşqasiga birikişini ifodalovçi fizik va kimyoviy jarayon bölib, uning teskarisi desorbsiya deyiladi.12

ÖzME sorbsiyaning quyidagi turlarini ajratadi: adsorbsiya, absorbsiya, xemosorbsiya va kapillyar kondensatsiya. Kapillyar kondensatsiya — yutuvçi moddaning ğovak va kapillyarlarida suyuq faza hosil bölişi.

Rusça Vikipediyaga köra, yutiliş xarakteriga qarab sorbsiya ikki asosiy turga bölinadi. Adsorbsiyada sorbat fazalar çegarasida, ya'ni sorbentning sirt qatlamida töplanadi. Absorbsiyada esa sorbat sorbentning butun hajmi böylab tarqaladi. Inglizça Vikipediya sorbsiyaga ion almaşinuvini ham kiritadi: bunda ikki elektrolit yoki elektrolit eritmasi va kompleks birikma örtasida ionlar almaşinadi.

Adsorbsiyaning özi ham ikki xil böladi. Fizik adsorbsiyada modda sirtda Van-der-Vaals kuçlari hisobiga uşlanib qoladi; bu kuçlar moddaning tabiatiga deyarli boğliq emas, jarayon qaytar, ajraladigan issiqlik esa kiçik. Kimyoviy adsorbsiya, ya'ni xemosorbsiyada sorbat sorbent sirtidagi modda bilan kimyoviy reaksiyaga kirişadi; Rusça Vikipediyaga köra, bu jarayon tanlovçan, odatda qaytmas va ançagina issiqlik ajralişi bilan kuzatiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, agar absorbsiya sof fizik jarayon bölsa, u odatda Nernstning taqsimlaniş qonuniga böysunadi: muvozanat holatida modda konsentratsiyalarining ikki faza örtasidagi nisbati özgarmas bölib, faqat haroratga boğliq böladi. Texnologiyada köpinça kimyoviy absorbsiya, masalan, karbonat angidridning natriy gidroksid bilan yutilişi qöllanadi, bunday jarayonlar bu qonunga böysunmaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, eritmadagi moddaning sirtga yutiliş tezligini Fik diffuziya qonunlari yordamida hisoblaş mumkin.

ÖzME'ga köra, sorbsiya köplab tabiiy jarayonlarning muhim tarkibiy qismi bölib, kimyoda keng qöllanadi. Asosiy sorbentlar qatoriga faollangan kömir, silikagel, seolitlar, smektit va navbaxtit kiradi. Rusça Vikipediyaga köra, sorbsiya hodisasidan vakuum texnikasida, xususan, titan nasoslarida ham foydalaniladi.