Çirçiq vodiysi

Çirçiq vodiysi — Ğarbiy Tyanşan toğlari tizimidagi vodiy, Toşkent viloyati hududida, Çirçiq daryosi böylab joylaşgan. Vodiy Özbekistonning eng ziç aholi yaşaydigan va iqtisodiy jihatdan rivojlangan hududlaridan biri bölib, unda Toşkent şahri ham joylaşgan. ÖzME'ga köra, Çorvoq suv ombori qurilgaç, vodiyning yuqori qismi suv ostida qolgan.1

ÖzME'ga köra, vodiyni şimoli-ğarb va şimoldan Qorjontov va Ugom tizmalari, şimoli-şarq va şarqdan Talas Olatovi, janubi-şarqdan esa Çatqol tizmasi örab turadi; janub va janubi-ğarb tomoni tekislikka tutaşib ketadi. Vodiyning Alizar kötarilmasidan Sirdaryogaça uzunligi 135 km. Eng tor joylarida kengligi 80–100 m, örta qismida esa 35–40 km ga yetadi. Eng tor nuqtasi — Çorvoq qisiği (Çorvoq darvozasi) da töğon va suv ombori qurilgan. Piskom va Çatqol daryolari qöşilgan joydan Çirçiq şahrigaça bölgan qism Çirçiq botiği deb ataladi. Daryoning quyi oqimiga tomon terrasa poğonalari pasayib borgani sababli vodiy çegaralarini aniq ajratiş qiyin.

ÖzME'ga köra, paleogen davrida hozirgi vodiy örnida dengiz bölgan, buni Çirçiq daryosining terrasalari tasdiqlaydi. Tektonik jihatdan vodiy graben-sinklinal, uni örab turgan tizmalar esa gorst-antiklinal bölib, ular gersin burmalanişida şakllangan va neogen-törtlamçi davrdagi yangi harakatlar ta'sirida hozirgi qiyofasini olgan. Bu harakatlar hozir ham davom etmoqda. Vodiyda bör, paleogen, neogen va törtlamçi davrlarga mansub konglomerat, şağal va lyoss yotqiziqlari keng tarqalgan.

Iqlimi kontinental: yozi issiq, qişi nisbatan yumşoq. ÖzME'ga köra, yillik örtaça harorat 11,6–13,8°, iyulniki 23,9–26,8°; qişda sovuq −29…−33° gaça tuşişi, yozda esa issiq 44° gaça kötarilişi mumkin. Yillik yoğin vodiyning janubi-ğarbida 300 mm atrofida bölsa, örta qismida 1000 mm dan oşadi; Ğazalkent va Çirçiq atrofida yoğinning 35–40 foizi bahorga töğri keladi. Toğ yonbağirlarida bahor va yoz boşida sel kelib, surilmalar sodir böladi.

Vodiyning asosiy suv arteriyasi — Çirçiq daryosi. Rusça Vikipediyaga köra, u Çatqol va Piskom daryolarining qöşilişidan hosil bölib, Sirdaryoning eng sersuv öng irmoği hisoblanadi; uzunligi 155 km, havzasi 14,9 ming km². Yuqori 30 km ga yaqin qismida daryo kanyonda oqadi, quyida esa vodiy kengayadi. Yirik irmoqlari — öngdan Ugom, çapdan Oqsoqotasoy. Daryo nomi Sirdaryo nomidagi «Sir» bilan boğlanib, «kiçik Sir» deb izohlanadi; «Çir» şakli «Boburnoma»da qayd etilgan.

ÖzME'ga köra, vodiyda asosan böz tuproqlar tarqalgan, toğlarga yaqin joylarda qönğir, daryo böylarida ötloq, ekinzorlarda esa sun'iy suğoriş natijasida hosil bölgan tuproqlar uçraydi. Ösimliklardan buğdoyiq, yonğoq, dölana, tol va terak ösadi. Toğlarda toğ eçkisi, böri, tulki, suğur yaşaydi, suvlarda baliqlar bor.

Vodiyning tekis qismi madaniy landşaftdan iborat: paxta, beda, ğalla va sabzavot ekiladi, boğdorçilik va tokçilik rivojlangan. ÖzME'ga köra, vodiyda Toşkentdan taşqari Çirçiq, Yangiyöl, Bektemir, Ğazalkent, Çinoz kabi şaharlar joylaşgan, toğli qismida sanatoriylar va dam oliş maskanlari mavjud.