Kampirtepa

Kampirtepa — Surxondaryo viloyatida, Amudaryoning öng qirğoğida joylaşgan qadimiy şahar-qal'a xarobasi. ÖzME'ga köra, u miloddan avvalgi III asrdan milodiy III asrgaça bölgan davrga oid. Rusça Vikipediya yodgorlikni miloddan avvalgi IV asr oxiridan milodiy II asr örtalarigaça mavjud bölgan qal'a deb ta'riflaydi va uning boşqa nomlarini — Kofirqal'a va qadimgi yunonça Pandoxeyon (karvonsaroy) — keltiradi. Bugun Kampirtepa Örta Osiyodagi antik davrning eng yaxşi örganilgan yodgorliklaridan biri hisoblanadi.1

Xaroba Şörob qişloği yaqinida, ÖzME ma'lumotiga köra, qişloqdan yarim kilometrça ğarbda turadi. Rusça Vikipediyaga köra, u Muzrabod tumanida, baland lyoss supasida, Termizdan 30 kilometrça ğarbda joylaşgan. Qal'a qadimda Oks deb atalgan Amudaryodan ötadigan asosiy keçuvlardan birida qurilgan. Rusça Vikipediya uning asos solinişini Aleksandr Makedonskiyning Örta Osiyoga yurişlari davriga boğlaydi.

ÖzME tasvirlaşiça, yodgorlik ikki qismdan iborat: mudofaa devori bilan örab olingan qal'a va uning ğarbiy hamda şarqiy tomonlaridagi devorsiz qism. Ğarbdan şarqqa yodgorlik 750 metrga çözilgan. Qal'aning maydoni 4 gektar bölib, uni qalinligi 5 metrlik devor örab turgan; devor içida yölaklar, burçaklarda minoralar bölgan, taşqi tomondan esa xandaq qazilgan.

Qal'aning markazida ark joylaşgan. Uning maydoni 1,3 gektar, darvozasi janubi-şarqiy burçakda bölgan. Ark ham xom ğiştdan qurilgan qalin devor va kengligi 10 metrlik xandaq bilan himoyalangan. Içkarida turli maqsadlarga xizmat qilgan xonalar yölaklar orqali boğlanib, tört katta blokni taşkil etgan. Arkning janubiy qismini daryo suvi yuvib ketgan.

Devorsiz qismda asosan dafn inşootlari bor. Şimoli-ğarbiy tomonda nauslar deb ataluvçi önta qabr inşooti topilgan, şarqiy qismda esa uzunligi 66,5 metrlik çözinçoq dafn binosi örganilgan. Şu yerdan aylana şaklidagi xumdon ham çiqqan.

ÖzME Kampirtepa hayotini uç davrga ajratadi. Birinçi davrda (miloddan avvalgi III–II asrlar) bölajak ark örnida qal'a paydo bölgan; Yunon-Baqtriya davriga oid turar joylarning köp qismini Amudaryo yuvib ketgan. Ikkinçi davrda (miloddan avvalgi II–I asrlar) hayot qisman tiklangan. Uçinçi davr (milodiy I–II asrlar) şaharning gullagan pallasi bölib, aynan şu vaqtda mustahkam qal'a va uning tizimi şakllangan. Rusça Vikipediyaga köra, Kampirtepa eng katta yuksaliş davrini Vima Takto, Vima Kadfiz va Kanişka kabi buyuk kuşon podşolari zamonida boşdan keçirgan.

Rusça Vikipediyaga köra, yodgorlikni 1972-yilda Edvard Rtveladze aniqlagan. 1977-yilda Şokir Pidayev boşçiligidagi guruh arkdagi madaniy qatlam qalinligi 10 metrga yetişini aniqlagan. Muntazam qazişmalar 1982-yildan 1991-yil boşigaça Rtveladze rahbarligida olib borilgan, 1999-yilda esa Toxariston arxeologik ekspeditsiyasi tuzilib, Kampirtepa uning asosiy obyekti etib tanlangan. Qazişmalar davomida köplab sopol idişlar, bezaklar va haykalçalar topilgan.