Ajnos

Ajnos (arabça «jins» sözining köplik şakli — «jinslar») — Şarq musiqa nazariyasida tört va beş poğonali tovuşqatorlar, ya'ni tetraxord va pentaxordlarning umumiy nomi. Bu atama Şarq musiqiy risolalarida lad tuzilişini tuşuntirişda qöllanadi: kattaroq tovuşqatorlar ana şunday kiçik «jinslar»ning birikuvidan iborat deb qaralgan.1

Rusça Vikipediyaga köra, tetraxord — kvarta oraliği doirasidagi tört poğonali tovuşqator. U qadimgi yunon musiqa nazariyasida barça tovuşqatorlarning asosi bölgan, ğarbda ham, şarqda ham modal ladlarning eng muhim qurilma unsuri hisoblanadi. Tetraxordning çetki tovuşlari özgarmas, örtadagilari esa lad turiga qarab turliça sozlanadi. Pentaxord esa beş poğonali tovuşqator bölib, kvinta oraliğini qamraydi. Tetraxord va pentaxordning birikuvi bir oktava hajmidagi töliq tovuşqatorni hosil qiladi.

Rusça Vikipediyaning qayd etişiça, maqom-muğom an'anasidagi lad tovuşqatorlari ham — örta asr arab va fors mualliflaridan tortib Uzeyir Hojibekovgaça va undan keyin — tetraxordlardan tuzilgan qurilma sifatida talqin qilinadi. Ajnos tuşunçasi aynan şu yondaşuvning Şarq musiqa ilmidagi ifodasidir.

ÖzME ajnosning bir neça turini sanab ötadi:

• Ajnosi zulmaddatayn — ikki «modda», ya'ni ikkita katta sekundani öz içiga olgan jinslar. Ularga bitta kiçik sekunda qöşilişi bilan muayyan jins turlari hosil qilinadi.
• Ajnosi qaviya — «qattiq», ya'ni keskin eşitiladigan jinslar.
• Ajnosi layyina — yumşoq eşitiladigan jinslar.
• Ajnosi muloyima — quloqqa yoqimli eşitiladigan jinslar.
• Ajnosi mufrada — yakka, ya'ni mustaqil holda qöllanadigan jinslar.

Bu tasnif jinslarni ham ularning tarkibidagi oraliqlarga (katta va kiçik sekundalar nisbatiga), ham eşitilişdagi taassurotiga qarab ajratadi. Masalan, ikki katta sekunda va bir kiçik sekundadan iborat tetraxord kvarta oraliğini töldiradi.

Ajnos haqidagi ta'limot Şarq musiqasidagi ladlar va maqomlar nazariyasining tarkibiy qismi hisoblanadi. Jinslarni bilmasdan turib murakkab tovuşqatorlarning qandaydir qismlardan tuzilganini, ularning özaro öxşaşlik va farqlarini tuşunib bölmaydi. Şu sababli bu atama musiqaşunoslikda an'anaviy Şarq musiqasini örganişda hozir ham işlatiladi.