Mahalliy byudjetlar

Mahalliy byudjetlar — davlat byudjetining viloyat, tuman yoki şaharga tegişli pul mablağlari jamğarmasini taşkil qiluvçi qismi. ÖzME'ga köra, mahalliy byudjetda moliya yili davomida qaysi manbalardan qança daromad tuşişi hamda mablağlar qanday aniq maqsadlarga va qança miqdorda sarflanişi belgilanadi. Bunday byudjetlar har bir mamlakat davlat byudjetining ajralmas qismi va hududlar rivojini moliyalaştirişning asosiy manbalaridan biri hisoblanadi. Rusça Vikipediya mahalliy byudjetni mahalliy özini özi boşqariş organlari vazifalarini moliyaviy ta'minlaşga xizmat qiluvçi pul mablağlarini yiğiş va sarflaş şakli deb ta'riflaydi hamda uni ommaviy moliya toifasiga kiritadi.1

Rusça Vikipediyaga köra, mahalliy byudjet uç asosiy vazifani bajaradi: mahalliy hokimiyat faoliyatini ta'minlaydigan pul daromadlarini şakllantiradi, bu mablağlarni hudud xöjaligining turli tarmoqlari örtasida taqsimlaydi va mahalliy organlarga böysunuvçi korxona hamda muassasalarning moliyaviy faoliyatini nazorat qiladi. Byudjet tizimining böğinlari örtasida mablağ taqsimlaşda mahalliy byudjetlarning mustaqilligi va ularni davlat tomonidan qöllab-quvvatlaş tamoyillariga amal qilinadi.

ÖzME'ga köra, mahalliy byudjet daromadlari mahalliy soliqlar, yiğimlar va boşqa tölovlardan tuziladi. Özbekistonda ularning asosiy qismini umumdavlat soliqlari — qöşilgan qiymat soliği va aksiz soliğidan belgilangan normativlar böyiça ajratmalar taşkil etadi; resurs soliqlari, jumladan, suv resurslaridan foydalanganlik uçun soliq, ekologiya soliği va infratuzilmani rivojlantiriş soliği ham qatnaşadi. Rusça Vikipediyaga köra, soliqsiz daromadlar ham bor: munitsipal mulkdan foydalaniş va pullik xizmatlardan tuşadigan mablağlar, yuqori darajadagi byudjetlardan alohida vakolatlarni bajariş uçun ajratiladigan mablağlar.

ÖzME'ga köra, mahalliy byudjet hisobidan fan, ta'lim, madaniyat, soğliqni saqlaş, jismoniy tarbiya va sport, ijtimoiy ta'minot, mahalliy hokimiyat organlari faoliyati, byudjet taşkilotlarini saqlaş hamda iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantiriş dasturlari moliyalaştiriladi.

ÖzME'ga köra, hozirgi Özbekiston hududida dastlabki mahalliy byudjetlar 19-asrning 70-yillarida, Rossiya imperiyasi hukmronligi örnatilganidan keyin şahar va viloyat byudjetlari sifatida paydo bölgan, keyinroq uyezd byudjetlari ham tuzilgan. Ularning hajmi aholi soni va ehtiyojlarini hisobga olmay, Turkiston general-gubernatorligi amaldorlari tomonidan belgilangan, mablağlarning katta qismi boşqaruv, politsiya va sudga sarflangan. Zamonaviy şakldagi mahalliy byudjetlar Özbekistonda 1924–1925-yillarda vujudga kelgan. Mustaqillik davrida mahalliy byudjetlarni tuziş va ijro etiş tartibi 2000-yil 14-dekabrda qabul qilingan «Byudjet tizimi töğrisida»gi qonun bilan tartibga solingan.