Saros

Saros (yunonça saros — «takrorlaniş») — Quyoş va Oy tutilişlari taxminan avvalgi tartibda yangidan takrorlanadigan vaqt oraliği. ÖzME'ga köra, u qariyb 18 yil 11 sutka 7 soat 42 minutga teng. Rusça Vikipediyada saros drakonik davr deb ham ataladi va taxminan 18,03 tropik yilga tengligi aytiladi. Bu davrni bilgan holda, oldingi saros davomidagi tutilişlarga qarab keyingilarini oldindan aytiş mumkin.1

Tutiliş Quyoş, Yer va Oy bir çiziq atrofida joylaşganda kuzatiladi. ÖzME tuşuntirişiça, Quyoş tutilişi yangi oy paytida, Oy tutilişi esa tölin oy paytida, Quyoş markazi Oy tugunlariga yaqin burçak masofadan ötayotganda sodir böladi. Oy tugunlari — Quyoşning osmondagi yillik körinma yöli (ekliptika) bilan Oy orbitasi kesişadigan ikki nuqta. Oy orbitasi ekliptikaga nisbatan bir oz qiya bölgani uçun har yangi oy yoki tölin oyda tutiliş bölavermaydi: buning uçun Oy tugun yaqinida bölişi kerak.

Rusça Vikipediyaga köra, saros Oy harakatining bir neça davri deyarli bir xil sondagi kunlarga töğri kelgani uçun yuzaga keladi. 223 sinodik oy (Oy fazalarining töla almaşinişi), 239 anomalistik oy (Oyning Yerga eng yaqin nuqtadan ikki marta ötişi orasidagi vaqt), 242 drakonik oy (Oyning bir tugundan ikki marta ötişi orasidagi vaqt) va 19 drakonik yil (Quyoşning Oy orbitasining bir tuguniga qaytişi) — barçasi taxminan 6585 sutkaga teng. Şu sababli bir saros ötgaç, Yer, Oy va Quyoşning özaro joylaşuvi hamda tezliklari deyarli aynan takrorlanadi va tutilişlar avvalgi ketma-ketlikda qaytadi.

Davr butun sondagi kundan bir oz ortiq bölgani sababli har keyingi tutiliş Yerning boşqa uzunlikdagi hududlarida kuzatiladi. Rusça Vikipediyaga köra, uçta sarosga teng bölgan va butun sondagi kunni öz içiga olgan davr eksseligmos deb ataladi; u tutilişlarni aniqroq başorat qiliş imkonini beradi va qadimgi Antikitera mexanizmida qöllangan.

ÖzME'ga köra, bir saros davomida 41 ta Quyoş va 29 ta Oy tutilişi böladi. Rusça Vikipediya ham şu sonlarni keltirib, Quyoş tutilişlarining taxminan önta töla tutiliş ekanini qöşimça qiladi. Oy tutilişlari Yerning tungi yarim şaridagi barça joylardan körinadi, Quyoş tutilişi esa faqat tor bir mintaqada kuzatiladi, şu bois bir joyda turib Oy tutilişlari köproq körinadi.

ÖzME sarosni qadimdan Yunoniston va Misrda ma'lum bölgan davr sifatida tilga oladi. Rusça Vikipediyaga köra, sarosdan foydalanib Oy tutilişlarini oldindan aytişni birinçi bölib qadimgi Bobilda örganişgan. Bu usul asrlar davomida astronomlar uçun tutilişlarni hisoblaşning asosiy vositasi bölib xizmat qilgan.