Jizya

Jizya — islom huquqi asosida boşqariladigan davlatlarda musulmon bölmagan fuqarolardan olingan jon soliği. ÖzME'ga köra, u dastlab Arab xalifaligida joriy etilgan, keyinçalik boşqa musulmon davlatlarida, jumladan Örta Osiyoda ham amal qilgan. Atama Arab tilidagi «jizya» sözidan olingan; ÖzME uni «jon soliği» deb tarjima qiladi.12

ÖzME'ga köra, davlat musulmon bölmagan fuqarolarning huquqlarini himoya qilişi, ularni taşqi va içki tajovuzlardan asraşi şart bölgan; buning evaziga ulardan jizya undirilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, islom tarixida jizya himoya uçun haq, harbiy xizmatdan ozod böliş evazi, öz dinini ma'lum jamoaviy mustaqillik bilan tutiş huquqi uçun töv hamda davlatga sodiqlik belgisi sifatida tuşunilgan. Bu soliqni tölaydigan, «zimmiylar» deb ataladigan jamoalarga dastlab ahli kitob — yahudiy va nasroniylar kirgan, keyinroq zardöştiylar va hindular ham şu toifaga qöşilgan.

Atamaning kelib çiqişi bahsli. Inglizça Vikipediyada keltirilişiça, «Iranika» ensiklopediyasi bu sözni Sosoniylar Eronida quyi tabaqalardan olingan soliq nomi — örta forsça «gazitak» bilan boğlaydi. Arabça «j-z-y» özagi «biror narsa evaziga mukofotlamoq, haqini tölamoq» ma'nosini beradi. Rusça Vikipediyaga köra, «jizya» atamasi Qur'onning Tavba surasi 29-oyatida uçraydi.

ÖzME'ga köra, jizya voyaga yetgan kişilarga solingan; qariyalar, ayollar, bolalar, qullar va mehnatga layoqatsizlar undan ozod qilingan. Rusça va inglizça Vikipediyalar bu röyxatga rohiblar, nogironlar, kambağallarni ham qöşadi, musulmon qöşinida xizmat qilgan musulmon bölmaganlar ham soliqdan ozod etilganini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, jizya pul yoki natura şaklida undirilgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning miqdori tölovçining mol-mulkiga qarab 12, 24 yoki 48 dirham, oltin pul muomaladagi mamlakatlarda esa 1, 2 yoki 4 dinor bölgan; bu stavkalar 15-asrgaça saqlangan. Nazariyada soliq yil oxirida bir yöla tölanişi kerak bölsa-da, amalda bölib-bölib yiğilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 7-asrda jizya yer soliği — xaroj bilan aralaş qöllangan, çunki bosib olingan hududdan olinadigan butun soliq musulmon bölmaganlarning töğovi deb qaralgan; 8-asrning birinçi çoragida u şaxsiy javobgarlikka asoslangan alohida soliqqa aylangan. 11–13-asrlarda köp islom mamlakatlari jamoaviy javobgarlik tizimiga ötgan: har bir diniy jamoaga umumiy soliq summasi belgilanib, uni yiğiş uçun jamoa boşliği javob bergan.

Inglizça Vikipediyaga köra, xaroj bilan birga jizya Usmonlilar imperiyasi va Hindistondagi musulmon sultonliklari kabi davlatlarning muhim daromad manbalaridan biri bölgan. Hindiston yarimorolida bu amaliyot 18-asrda tugagan, 20-asrda esa deyarli butunlay yöqolgan. Hozirgi musulmon davlatlarida jizya olinmaydi; uni tiklaşga faqat ayrim radikal qurolli guruhlar uringan.