Strukturalar geologiyasi

Strukturalar geologiyasi (struktura geologiyasi) — tektonikaning Yer pöstidagi toğ jinslarining yotiş şakllari, ularning paydo böliş qonuniyatlari va deformatsiyasini örganadigan bölimi. Rusça Vikipediyaga köra, u morfologik tektonika deb ham ataladi va geotektonikaning eng qadimgi bölimi hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu fan jinslarning hozirgi geometriyasini ölçab, ularning deformatsiya tarixini va bu deformatsiyani keltirib çiqargan kuçlanişlar maydonini tiklaşga intiladi.12

ÖzME'ga köra, bu fanda «struktura» deganda toğ jinslarining fazodagi joylaşuvi va tektonik harakatlar natijasida ularda yuz bergan özgarişlar tuşuniladi. Strukturalar geologiyasining asosiy vazifasi deformatsiya natijasida paydo bölgan şakllarning taşqi körinişi (morfologiyasi) va jinslar siljişining kinematikasini tadqiq etişdir. U qatlamlar, burmalar, darzliklar, uzilmalar, taşlama, siljima, surilma va şaryaj kabi uzilişli buzilişlar hamda magmatik jismlarni örganadi.

Rusça Vikipediyaga köra, struktura şakllari birlamçi — jinsning özi bilan birga hosil bölgan va ikkilamçi — tektonik deformatsiyalar natijasida özgargan şakllarga bölinadi. ÖzME'ga köra, Yer içki kuçlari, ya'ni endogen jarayonlar keltirib çiqargan tektonik strukturalardan taşqari, çökindilarning qatlamlanişi jarayonida şakllangan sedimentatsion strukturalar va suv osti surilmalari kabi tortişiş kuçi ta'sirida yuzaga kelgan gravitatsion strukturalar ham farqlanadi. Mikrostrukturalarni örganiş alohida bölim — petrotektonika vazifasiga kiradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, asosiy ma'lumotlar dalada töplanadi: qatlamlaniş, foliatsiya, burma öqi va uzilma tekisliklari kabi tekis yuzalar, şuningdek çiziqli elementlar ölçanadi. Tekislik holati yönaliş (prostiraniye) va qiyalik burçagi orqali ifodalanadi. ÖzME'ga köra, struktura şakllarining kelib çiqişini aniqlaşda toğ jinslari deformatsiyasini örganişning fizik usullari, strukturalar şakllaniş qonuniyatlarini aniqlaşda esa tarixiy tahlil usuli keng qöllanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, strukturalar geologiyasi 1820–1830-yillarda kiçik va örta ölçamdagi tektonik dislokatsiyalarni örganişdan boşlangan, 1880–1890-yillarga kelib esa materik va sayyora miqyosidagi tektonik birliklarni ajratişga ötib, asta-sekin geotektonikaga aylangan. ÖzME'ga köra, bu fan foydali qazilmalarni qidiriş va qazib oliş amaliyoti bilan birga rivojlangan. 19-asrda Kanada va AQŞda Ç. Van Xayz, Ç. Lis, B. va R. Uillislar tektonik uzilişlar, burmalar va klivajni, Rossiyada A. P. Karpinskiy va V. A. Obruçev ruda konlarining tuzilişini, Ğarbiy Yevropada A. Geym, M. Bertran va E. Argan Alp toğlarining surilma va burmalarini örgangan. 20-asr örtalarida N. S. Şatskiy, A. L. Yanşin, A. V. Peyve, V. Ye. Xain kabi geologlar platformalar, çuqur yoriqlar va gorizontal harakatlarni tadqiq etgan. Özbekistonda bu sohani foydali qazilmalarni başorat qiliş va qidiriş işlarida qöllaşga A. V. va V. A. Korolevlar hissa qöşgan.

ÖzME'ga köra, strukturalar geologiyasi geologik syomka, geomorfologiya, stratigrafiya, litologiya, petrografiya, gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi bilan uzviy boğliq va geotektonikaning nazariy masalalarini hal etişda muhim örin tutadi. Inglizça Vikipediyaga köra, burmalangan va uzilgan qatlamlar köpinça Neft va gaz töplanadigan tuzoqlarni hosil qiladi, murakkab tuzilişli zonalarda esa oltin, kumuş, mis, qörğoşin va rux konlari joylaşadi. Darzlik va uzilmalar töğonlar, tunnellar va karyerlar barqarorligiga ta'sir qilgani uçun bu fan muhandislik va zilzila xavfini baholaşda ham zarur. 1960-yillarda şakllangan litosfera plitalari tektonikasi esa sayyora miqyosidagi strukturalar geologiyasi sifatida qaraladi.