Kalif

Kalif (Kelif, turkmança Kelif) — Amudaryo böyidagi qadimiy şahar va daryodan ötiladigan keçuv joyi. ÖzME'ga köra, u daryoning eng tor joylaridan birida barpo etilgan, şu sababli asrlar davomida muhim keçuv nuqtasi bölib kelgan. Rusça Vikipediyaga köra, hozir Kelif Turkmanistonning Lebap viloyati Köytendağ etrapidagi qişloq bölib, Afğoniston çegarasi yaqinida, Amudaryo qirğoğida joylaşgan.1

ÖzME'ga köra, arxeologik ma'lumotlar şaharning milodiy era boşlarida paydo bölganini körsatadi, ammo u Aleksandr Makedonskiy (Iskandar Zulqarnayn) davridayoq mavjud bölgan bölişi ham ehtimoldan xoli emas. Ayrim tarixçilar yunon-makedon qöşini Amudaryoni aynan şu joyda keçgan, deb hisoblaydi. V. V. Bartold fikriça, islomgaça bu yerda mahalliy dinga oid muhim ibodatgoh bölgan, keyinroq u Iskandar nomi bilan boğlab yuborilgan.

Mahalliy rivoyatlarga köra, Iskandar Kalif yaqinida butun xazinasi bilan kömilgan. Hofizi Abru yozişiça, Iskandar bu yerga xazinasini yaşirgan, sosoniy podşoh Anuşirvon esa uni qidirib topa olmagan.

ÖzME'ga köra, X asrda şahar daryoning ikkala sohiliga yoyilgan edi. Uning asosiy qismi söl qirğoqda bölib, bu yerda Zulqarnayn raboti va jome masjidi turgan; qarşi tomonda, öng qirğoqda Zulkifl raboti joylaşgan. Ibn al-Asirning ma'lumotiga köra, Amudaryodagi ilk suzuvçi köprikni XI asrda Mahmud Ğaznaviy qurdirgan: u qoraxoniy Arslonxonning taklifi bilan Qodirxonga qarşi yurişga çiqqanda qöşinini şu yerdan ötkazgan. Öşa paytda daryoning bu yerdagi kengligi uç ming qadamga yaqin bölgan.

Şaharning nufuzi şu qadar oşganki, ÖzME'ga köra, örta asrlarda Amudaryoning özi ham ba'zan «Kalif daryosi» deb atalgan. XII asrda Kalif mustahkam qal'aga aylangan, Amir Temur va temuriylar davrida ham muhim keçuv sifatida ahamiyatini saqlagan.

XVII asrga kelib şahar faqat söl qirğoqda qolgan, uning mudofaa devorlari buzilgan, aholisi esa asosan kemasozlar va boj yiğuvçi amaldorlardan iborat bölgan. ÖzME'ga köra, şu asr oxirida Amudaryodan suv olgan Foxir kanali qurib qolgaç, söl qirğoqdagi şahar inqirozga yuz tutgan; şundan beri aholi punkti öng qirğoqda rivojlanib kelmoqda.

Rusça Vikipediyaga köra, Kelif örta asrlar va yangi davrda Örta Osiyoni Afğoniston, Eron va Hindiston bilan boğlagan savdo yöllaridagi muhim nuqta bölgan. XIX asr oxirida u Buxoro amirligi tarkibida bek tomonidan boşqarilgan va 150–200 xonadondan iborat edi. 1916-yilda bu yerdan Buxoro–Termiz temir yöli ötkazilgan. 1926-yilda Kelif Turkman SSR tarkibidagi tuman markazi bölgan, biroq tez orada şahar maqomini yöqotgan. 1975-yilda Afğonistondan Duşanbega boruvçi gaz quvuri uçun Amudaryo ustida osma ötkazgiç qurilgan.