Sun'iy uruğlantiriş

Sun'iy uruğlantiriş, sun'iy qoçiriş — erkak hayvondan oldindan olingan spermani kuyikkan urğoçi hayvonning jinsiy yöliga — baçadon böyniga yoki baçadonning öziga — maxsus asboblar yordamida kiritiş. ÖzME'ga köra, bu usul çorvaçilik va baliqçilikda naslçilik işining asosiy vositalaridan biri hisoblanadi.1

ÖzME ma'lumotiga köra, sun'iy uruğlantiriş eng mahsuldor nasldor erkak hayvonlardan unumli foydalaniş va zotlarning irsiy sifatlarini tez yaxşilaş imkonini beradi. Tabiiy qoçirişda jinsiy yöl bilan yuqadigan brutsellyoz, vibrioz kabi kasalliklarning oldi ham olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, usulning yana bir afzalligi — muzlatilgan spermani uzoq masofalarga taşib, çekka xöjaliklardagi urğoçi hayvonlarni ham uruğlantiriş mumkinligi; u hayvonot boğlarida noyob turlarning nasl berişiga ham yordam beradi.

ÖzME'ga köra, sperma naslçilik korxonalari va stansiyalaridagi eng yaxşi nasldor erkak hayvonlardan olinadi. Jarayon beş asosiy bosqiçdan iborat: spermani oliş, uning sifatini baholaş, maxsus suyultirgiçlar bilan suyultiriş, uruğlantiriş qobiliyatini saqlagan holda past haroratda saqlaş va nihoyat urğoçi hayvonga kiritiş.

Sperma oliş tezligi hayvon turiga boğliq: buqalardan haftasiga 2–4 marta, qöçqorlardan esa kuniga 2–4 marta olinadi. Suyultirilib 2–4° da saqlangan buqa spermasi uç sutkagaça, qöçqor va ayğir spermasi bir-bir yarim kungaça yaroqli böladi. ÖzME'ga köra, bitta nasldor buqaning bir martalik 4–5 sm³ spermasi suyultirilgaç, 1500–2000 sigir va ğunajinni uruğlantirişga yetadi.

Usul qoramolçilikda yil böyi, qöyçilik va baliqçilikda esa mavsumiy qöllanadi. Qoramolçilikda podadagi sigir va ğunajinlarning kuyikiş holati kuniga uç marta tekşiriladi, kuyikkanlari ajratilib uruğlantiriladi va 10–12 soatdan söng muolaja takrorlanadi. Buning uçun şpris-kateter, yarimavtomat şpris va yoritgiçli qin oynasi kabi asboblar işlatiladi. Har bir uruğlantirilgan hayvonga alohida kartoçka oçilib, unda zoti, yoşi, uruğlantiriş sanalari, işlatilgan erkak hayvonning zoti va raqami hamda tuğiş muddatlari qayd etiladi.

ÖzME'ga köra, usulning ibtidoiy şakli miloddan avvalgi davrlardayoq ot zotlarini yaxşilaşda qöllangan. Ilmiy asosda örganiş 18–19-asrlarda boşlangan: 1763-yilda nemis olimi S. A. Yakobi uni baliqlarda, 1780–1782-yillarda Italiyada L. Spallansani va Rossi itlarda sinab körgan, 1893-yilda Rossiyada veterinar K. Lideman biyalarni sun'iy uruğlantirgan. Rusça Vikipediyaga köra, keng kölamli tadqiqotlarni rus olimi I. I. Ivanov olib borgan: u bir martalik spermani bir neça urğoçi uçun dozalarga böliş mumkinligini isbotlagan, uning rahbarligida 1930-yilda 100 mingdan ortiq hayvon sun'iy uruğlantirilgan.

ÖzME ma'lumotiga köra, 1928–1933-yillarda spermani oliş, saqlaş va suyultirişning yangi usullari, 1946-yilda esa uni çuqur muzlatib uzoq muddat saqlaş usuli işlab çiqilgan. Özbekistonda sun'iy uruğlantiriş 20-asrning 50-yillaridan amaliyotga joriy etilgan.