Tirana

Tirana (alb. Tiranë) — Albaniya poytaxti va eng yirik şahri. U mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi.

Materialllarga köra, hozirgi Tirana hududida odamlar qadimdan yaşagan: rus tilidagi manbada paleolit davridagi dastlabki manzilgohlar tilga olinadi, ingliz tilidagi manbada hudud tarixdan oldingi davrlardan beri aholi yaşagan joy sifatida körsatiladi. Eng qadimgi topilmalardan biri — milodiy 3-asrga oid rim uyi bölib, keyinçalik u çerkovga aylantirilgan va polida mozaika saqlangan. Qal'a imperator Yustinian I davrida qurilgan, 18-asrda Ahmad poşo Toptani tomonidan ta'mirlangan.

Tirana manbalarda 15-asrda kiçik manzilgoh sifatida tilga olinadi. Ingliz tilidagi manbada uning nomi venetsiyalik hujjatlarda 1350-yillarda va 1418-yilda, 1572-yilda esa «Borgo di Tirana» şaklida uçraydi. Şahar 1614-yilda Sulaymon poşo Barğini tomonidan asos solingan deb hisoblanadi: u masjid, hammom va kiçik savdo markazi qurdirgan. Bazor keyinçalik rivojlangan. Özbekça Vikipediyada esa şahar 17-asr boşida barpo qilingan deyiladi.

1920-yil 8-fevralda Luşnye kongressi Tiranani Albaniyaning vaqtinçalik poytaxti deb e'lon qildi; doimiy maqomni şahar 1925-yil 31-dekabrda oldi. Rus tilidagi manbada ham şu sanagaça vaqtinçalik poytaxt bölgani aytiladi, biroq özbekça maqolada «1920-yildan poytaxt» deb yoziladi. Birinçi tartibga soluvçi şahar rejasi 1923-yilda tuzilgan; rus manbasida uni Eşref Fraşeri tuzgan, ingliz manbasida avstriyalik me'morlar tuzgan deyiladi. 1928-yil sentyabrda hozirgi parlament binosida Zogu I qirol etib toj kiydirilgan. 1939-yilda şahar Italiya tomonidan bosib olingan; 1944-yil 17-noyabrda ozod etilgan. 1941-yil noyabrda Albaniya Kommunistik partiyasi tuzilgan, 1946-yil 11-yanvarda Albaniya Xalq Respublikasi e'lon qilingan.

Şahar toğlar oraliğidagi vodiyda, Adriatika dengizidan taxminan 40 km uzoqlikda joylaşgan. Rus manbasiga köra, u dengiz sathidan 89 m balandlikda, Işm daryosi böylab, Kruya–Dayti toğ tizmasi etagida joylaşgan. Iqlimi subtropik: iyulning örtaça harorati taxminan 24°, yanvarniki özbekça manbada 4–5°, rus manbasida +6…+8°. Yillik yoğin miqdori özbekça manbada 1350 mm dan köp, rus manbasida taxminan 1000 mm deb berilgan.

Özbekça Vikipediyada aholisi 245 mingdan köp (1990-yillar örtalari) deyiladi. Rus manbasiga köra, 2023-yilgi röyxatga olişda Tirana aholisi 389 323 kişi bölgan.

Tirana — Albaniyaning yirik sanoat markazi; özbekça manbaga köra, mamlakat sanoat mahsulotining beşdan bir qismi şu yerda işlab çiqariladi. Asosiy tarmoqlar: töqimaçilik, metallsozlik, maşinasozlik, oziq-ovqat; şuningdek, oynakeramika va könpoyabzal sanoati. Şahar yaqinida kömir qazib olinadi. Tirana transport yöllari tuguni: Durres bilan boğlangan, yaqinida xalqaro aeroport joylaşgan. Rus manbasiga köra, bu aeroport Ona Tereza nomida.

Şahar Iskandarbek maydoni atrofida hukumat idoralari joylaşgan. Me'moriy yodgorliklardan 17-asr masjidi va soat minorasi saqlangan; rus manbasida Etxem Bey masjidi, Tabak va Terzi köpriklari, Tirana qal'asi ham keltiriladi. Şaharda universitet (1957), Albaniya Fanlar akademiyasi, Milliy kutubxona, tarix va boşqa muzeylar, tasviriy san'at galereyasi, Opera va balet teatri hamda Milliy teatr bor. Rus manbasiga köra, Tiranada 8 ta jamoat kutubxonasi, 5 ta uy-muzey va 56 madaniy yodgorlik mavjud.