Vaşington

Vaşington (inglizça Washington, D.C.) — Amerika Qöşma Ştatlarining poytaxti. Rasmiy nomi — Kolumbiya okrugi; şahar heç bir ştatga kirmaydi va birinçi prezident Jorj Vaşington şarafiga nomlangan.

1790-yil 16-iyulda AQSh Kongressi poytaxt okrugini yaratiş haqida qaror qabul qildi. Okrug Merilend va Virjiniya ştatlari bergan yerlarda taşkil etildi. Şahar 1791-yilda Jorjtaun portining şarq tomonida asos solingan. 1791-yil 9-sentyabrda uç komissar şaharga prezident Vaşington nomini bergan, okrug esa Kolumbiya deb atalgan. Manbalarga köra, şahar rejasini Per Lanfan işlab çiqqan.

1800-yilda hukumat muassasalari Filadelfiyadan Vaşingtonga köçirildi; Kongress bu yerda 1800-yil 17-noyabrdan yiğila boşladi. 1814-yil 24-avgustda Angliya-Amerika uruşi paytida inglizlar şaharni egallab, federal binolarni, jumladan Kapitoliy va Oq uyni yondirdi. Kapitoliy hozirgi körinişida 1868-yilda yakunlandi. 1846-yilda Kongress Virjiniya bergan yerlarni, şu jumladan Aleksandriyani, qaytarib berdi. 1862-yilda prezident Avraam Linkoln poytaxtda qullikni bekor qiluvçi qonunni imzoladi; taxminan 3100 kişi ozod böldi. 1871-yilgi qonun bilan Vaşington, Jorjtaun va Vaşington okrugi yagona munitsipalitetga birlaştirildi.

Vaşingtonda 1942-yil yanvarda 26 davlat deklaratsiyasi, 1949-yil aprelda NATO şartnomasi imzolangan.

Şahar Potomak daryosining şimoli-şarqiy qirğoğida joylaşgan; daryo uni Virjiniya ştatidan ajratib turadi. Şahar Merilend ştati bilan öralgan. Özbekça Vikipediyaga köra, şahar maydoni 177 kv. km. Şaharning janubi-ğarbida daryo porti bor, hududda uçta aeroport joylaşgan.

Aholi soni haqida manbalarda turliça ma'lumot bor. Özbekça Vikipediyaga köra, 2011-yilda aholisi 617 996 kişi, 2010-yilgi ma'lumotga köra şahar AQShning aholisi böyiça 24-şahri bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 2020-yilgi röyxatga olişda aholi 689 545 kişi bölgan. Iş kunlari atrofdagi hududlardan kelganlar hisobiga aholi soni 1 milliondan oşadi. Vaşington aglomeratsiyasi aholisi özbekça Vikipediyada 5,4 va 5,6 million, rusça Vikipediyada 5,4 million, inglizça Vikipediyada (2023-yil) 6,3 million kişi deb berilgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, Vaşington sanoati mamlakat miqyosida ahamiyatga ega emas; mahsulotlar asosan mahalliy ehtiyoj uçun işlab çiqariladi. Oziq-ovqat, tikuvçilik, poligrafiya va harbiy sanoat korxonalari bor. Aholining köp qismi davlat xizmatida, maişiy xizmat, savdo va moliya sohalarida band. Şaharda Jahon banki, Xalqaro valyuta jamğarmasi va Amerika davlatlari taşkiloti kabi taşkilotlarning boş qarorgohlari joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şahar lobbiçilik markazi sifatida ham tanilgan va 2022-yilda 20,7 million içki hamda 1,2 million xorijiy mehmonni qabul qilgan.

Vaşington yirik ilmiy va madaniy markaz. Şaharda köplab oliy öquv yurtlari, AQSh Milliy Fanlar Akademiyasi, Harbiy akademiya, muzeylar, Kongress kutubxonasi va Milliy san'at galereyasi bor. Şahar köp qavatli binolarning yöqligi, boğlar, xiyobonlar, haykallar va yodgorlik binolarining köpligi bilan AQShning boşqa yirik şaharlaridan farq qiladi. Oq uy (1792—1818-yillarda qurilgan), Kapitoliy, Oliy sud binosi, Pentagon, Linkoln va Jefferson yodgorliklari hamda Vaşington yodgorligi maşhur. Hukumat binolari va muzeylarning köpi Milliy xiyobon atrofida joylaşgan.

Şaharni 1973-yildan beri mahalliy saylangan mer va 13 a'zoli kengaş boşqaradi, biroq Kongress şahar qonunlarini bekor qilişi mumkin. Şaharning Kongressda ovoz beriş huquqiga ega bölmagan vakili bor, senatorlari yöq. 1961-yildagi özgarişga köra, şahar prezidentlik saylovida uç saylovçi ovoziga ega.