Bosnian

Bosniy tili (bosanski jezik) — serb-xorvat tilining asosan bosniyaklar qöllaydigan standart şakli. U Bosniya va Gertsegovinadagi uçta rasmiy tildan biri hisoblanadi.

Rus Vikipediyasi bosniy tilini janubiy slavyan guruhiga mansub, an'anaviy ravişda serb-xorvat tilining etnolekti deb hisoblanadigan til sifatida taqdim etadi. Ingliz Vikipediyasiga köra, u serb-xorvat tilining eng keng tarqalgan ştokav lahjasiga, xususan şarqiy gertsegovina lahjasiga asoslanadi. Xorvat, serb va çernogor standartlari ham şu lahjaga tayanadi. Şu sababli 2017-yilda Saraevoda xorvatlar, serblar, bosniyaklar va çernogorlarning umumiy tili töğrisida deklaratsiya qabul qilingan.

Ethnologue ma'lumotiga köra (rus Vikipediyasi keltirgan), bosniy tilida dunyoda taxminan 1334 ming kişi gaplaşadi:

• Bosniya va Gertsegovinada — 1120 ming (2014);
• Serbiyada (asosan Raşka okrugida) — 135 ming (2002);
• Kosovoda — 28,9 ming (2011);
• Çernogoriyada — 36,7 ming (2011);
• Xorvatiyada — 16,86 ming (2011);
• Şimoliy Makedoniyada — 8,56 ming (2002).

Turkiyada turli baholarga köra 100–200 ming kişi bu tilda sözlaşadi. Til Ğarbiy Yevropa va Şimoliy Amerikadagi muhojirlar orasida ham tarqalgan.

Bosniya va Gertsegovinada bosniy tili serb va xorvat tillari bilan birga rasmiy; Çernogoriyada rasmiy foydalanişda; Xorvatiya, Serbiya, Şimoliy Makedoniya va Kosovoda rasman tan olingan ozçilik tili. Serbiyaning Sanjak tarixiy hududidagi bir neça umumiyatda u serb tili bilan birga ikkinçi rasmiy til. Kosovoda Dragaş umumiyatida 2008-yildan rasmiy tillar qatoriga kiritilgan. Serbiyada boşlanğiç maktablarda tanlov fani sifatida öqitiladi.

Respublika Srpskada 2005-yildan ta'lim vazirligi «bosanski jezik» örniga «bošnjački jezik» nomini joriy etgan; bu qaror mahalliy musulmon aholi noroziligiga sabab bölgan. Til nomi ba'zi xorvat va serblar uçun munozarali masala: bosniyak tilşunoslari yagona töğri nom «bosanski» deb hisoblaydi. Til nomi 1995-yilgi Deyton kelişuvida «bosniy tili» deb atalgan; ISO ham uni tan oladi.

Bosniy tili lotin (gayevitsa) va kirill (vukovitsa) alifbolarida yoziladi, kundalik hayotda lotin alifbosi qöllanadi. Ilgari arab yozuvi (arebica), glagolitsa va bosançitsa (kirillning mahalliy şakli) ham işlatilgan.

Ingliz Vikipediyasiga köra, bosniylar 19-asrda xorvat va serblardan farqli ölaroq standart tilni şakllantira olmagan. Sabablardan biri: bosniy elitasi Usmoniylar hayoti bilan çambarças boğliq bölib, asosan arab, fors va usmonli turk tillarida yozgan; arebica yozuvidagi bosniy tilidagi adabiyot nisbatan kam edi. Ikkinçisi: bosniylarning milliy uyğonişi serb va xorvatlarnikidan keçikkan, va unda til emas, konfessiyaviy masalalar muhim rol öynagan.

Zamonaviy bosniy standarti 1990–2000-yillarda şakllandi. «Pravopis bosanskog jezika» imlo qöllanmasi 1996-yilda Saraevoda naşr etilgan; 2018-yilgi yangi naşrida amaliyotda keng tarqalgani uçun «h»siz sözlar ham qabul qilingan.

Materialda «bosniy tili» atamasining tarixiy qöllanişi haqida misollar keltirilgan: Konstantin Filosofning 1423–1426-yillar oraliğida yozilgan asari, 1436-yilgi Kotor notarial kitobi, 1603-yilda Hieronymus Megiser naşr ettirgan «Thesaurus Polyglottus», 1611-yilda Matiya Divkoviç asari, 1632-yilgi «Maqbuli-orif» luğati va boşqalar.

Serb va xorvat adabiy standartlaridan farqlari kam; grammatikada rus Vikipediyasiga köra farq yöq. Asosiy belgilar:

• /h/ undoşining saqlanişi yoki qayta paydo bölişi: mehak (serb., xorv. mek), sahat (sat), hrđa (rđa), kahva (kafa/kava);
• turkizm, arabizm va forsizmlarning köproq uçraşi: aždaha, findžan, bašča; bunday leksika asosan islom diniy terminologiyasiga xos;
• kelasi zamon şakli kupit ću xorvatçadagidek yoziladi (serbça kupiću), talaffuzi bir xil.

Rus Vikipediyasiga köra, serbizmlar kamayib, xorvat şakllari köpayiş tendensiyasi bor, biroq hirurg, okean, Evropa, niko kabi an'anaviy şakllar saqlanadi.