Dakka

Dakka (bengalça: ঢাকা, inglizça: Dhaka, avvalgi yozilişi Dacca) — Bangladeşning poytaxti va eng yirik şahri. U mamlakatning ma'muriy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi hamda daryo porti hisoblanadi.

Şahar hududida aholi punktlari birinçi ming yillikdan boşlab mavjud bölgan. Rus Vikipediyasi ma'lumotiga köra, aholi punkti 7-asrda vujudga kelgan; hudud Kamarupa podşoligi va Pala imperiyasi hukmronligida bölib, 9-asrda hindu Sena sulolasi nazoratiga ötgan. Keyinçalik uni Dehli sultonligining turkiy va puştun hokimlari boşqargan.

1608–1610-yillarda Dakka Buyuk Muqullar imperiyasi tarkibida Bengaliya poytaxti böldi. Möğul subadori Islomxon şaharni imperator Jahongir şarafiga «Jahongirnagar» deb atagan; bu nom Jahongir vafotidan yoki inglizlar istilosidan keyin işlatilmay qöygan. Şahar Şoyistaxon davrida yanada kengaydi. 17–18-asr boşlarida Dakka hunarmandçilik va savdoning yirik markazi edi: unda işlangan muslin (yupqa gazlama), kaşta, oltin va kumuş buyumlar Yevropada ham maşhur bölgan. 1717-yilda viloyat poytaxti Murşidobodga köçirildi.

Britaniya Ost-Hind kompaniyasi 1793-yilda şahar boşqaruvini öz qöliga oldi. Inglizça gazlamalar kelişi bilan mahalliy hunarmandçilik inqirozga uçradi. 1874-yilda zamonaviy suv ta'minoti, 1878-yilda elektr ta'minoti joriy etildi. 1905-yilda Dakka yangi tuzilgan Şarqiy Bengaliya poytaxti deb e'lon qilindi, 1911-yilda Bengaliya yana birlaştirildi. 1906-yilda Dakkada Musulmonlar ligasi tuzilgan.

1947-yildan Dakka Şarqiy Pokiston markazi böldi. Urdu tilining yagona davlat tili deb belgilanişi norozilikka sabab böldi; bengal tilini qöllab-quvvatlagan namoyiş politsiya tomonidan bostirilib, bir neça talaba öldirildi. 1970-yilda Bhola siklonidan şaharning yarmidan köpi suv ostida qoldi. 1971-yil 26-martda Bangladeş mustaqilligi e'lon qilindi, 16-dekabrda mustaqillikka erişildi va Dakka poytaxtga aylandi.

Şahar Gang va Brahmaputra deltasida, Buriganganing çap sohilida, Padma va Meghna daryolari qöşilişi yaqinida joylaşgan. Iqlimi issiq, nam, musson tipidagi; yillik örtaça harorat 28 °C atrofida, yanvarda taxminan 20 °C, mayda 32 °C gaça kötariladi. Yoğinning qariyb 80 foizi may–sentyabr oylariga töğri keladi. Havo va suvning ifloslanişi jiddiy muammo hisoblanadi.

ÖzME (1998-yil ma'lumoti) böyiça aholisi 3,8 mln kişi, şahar atrofi bilan 7,4 mln edi. Rus Vikipediyasida 2005-yilda 9 724 976 kişi, atrofi bilan 2008-yilda 16,6 mln keltirilgan; inglizça maqolada hisoblangan aholi 36,6 mln deb körsatilgan. Raqamlar turli manba va yillarga, şuningdek hisoblaş çegaralariga tegişli. Aholining taxminan 90 foizi islom, 9 foizi hindu dinida. Asosiy til — bengal tili.

Dakka muhim transport yöllari tuguni; xalqaro aeroporti bor. Narayanganj bilan birga u mamlakat şarqidagi asosiy sanoat rayonini taşkil etadi. Ip gazlama, jun, oziq-ovqat, kimyo, metallsozlik, oyna va kön sanoatining asosiy qismi şu yerda joylaşgan. Inglizça maqolaga köra, şahar Bangladeş iqtisodiyotining 35 foizini beradi, Dakka fond birjasida 750 dan ortiq kompaniya röyxatga olingan. Daryo porti mamlakat içki hududlari bilan boğlangan. 2022-yil 28-dekabrda metro işga tuşirilgan.

Köhna qismida Lal Bagh qal'asi, Sat Gumbaz masjidi, Katta bozor (17-asr) va «Yulduzlar masjidi» (18-asr) bor. Yangi qismida universitet, Yangi masjid, San'at instituti, Milliy kutubxona va hukumat idoralari joylaşgan. Dakeşvari — mamlakatdagi eng yirik hindu ibodatxonasi. Şahid-minor 1952-yilgi namoyişda öldirilganlar xotirasiga qurilgan. 1989-yildan ötkaziladigan Mangal Şobhajatra yurişi, şuningdek jamdani sarisi va rikşalar san'ati YuNESKO nomoddiy madaniy merosi sifatida tan olingan.