Akustik şovqin

Akustik şovqin — garmonik tuzilişga ega bölmagan, tartibsiz tovuş tölqinlarining majmui. Kundalik hayotda u nutq yoki musiqani aniq eşitişga xalal beradigan har xil tovuşlar körinişida namoyon böladi. Rusça Vikipediya şovqinni turli intensivlik va çastotadagi davriy bölmagan tovuşlar yiğindisi deb ta'riflaydi; fiziologik nuqtai nazardan esa odam yoqimsiz qabul qiladigan har qanday tovuş şovqin hisoblanadi.1

ÖzME akustik şovqinni manbasiga qarab törtga ajratadi. Mexanik şovqin qattiq jismlarning tebranişidan paydo böladi. Aerodinamik yoki gidrodinamik şovqin gaz, buğ yoki suyuqlik oqimida turli tezlikda harakatlanuvçi uyurma qatlamlar tufayli yuzaga keladi. Termik şovqin gazlar yonganda hosil böladigan uyurmalar va ziçlik özgarişlaridan, şuningdek, portlaş yoki elektr razryadi paytida bosimning bir lahzada keskin oşişidan kelib çiqadi. Kavitatsion şovqin esa suyuqlik içidagi mayda pufakçalar yorilganda eşitiladi.

Spektri uzluksiz bölgan şovqin «oq şovqin» deb ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, şovqinlar spektriga qarab keng polosali va tonal, vaqt böyiça özgarişiga qarab esa doimiy (statsionar) va özgaruvçan turlarga ham bölinadi; özgaruvçan şovqin tebranuvçi, uzuq-uzuq yoki impulsli bölişi mumkin.

Akustik şovqin nazariy jihatdan ehtimollar nazariyasiga tayanadigan statistik fizika usullari bilan tadqiq etiladi. ÖzME'ga köra, bu sohadagi asosiy maqsad şovqin manbalarini aniqlab, uning odam organizmiga va ayrim texnik tizimlarga zararini kamaytirişdir. Xossalari maxsus analizatorlar yordamida aniqlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, şovqin darajasi odatda detsibellarda ifodalanadi va şovqin ölçagiç, çastota analizatori kabi asboblar bilan ölçanadi. Misol uçun, oddiy suhbat 40–45, köça şovqini 70–80, reaktiv samolyot havoga kötarilayotgan paytdagi şovqin esa 120 detsibelga teng.

Şovqinning eşitiş a'zolariga ta'siri uning kuçi va çastotasiga boğliq. ÖzME qayd etişiça, uzoq davom etgan şovqin toliqişni kuçaytiradi va iş qobiliyatini pasaytiradi. Kuçi 80–90 detsibel atrofida bölgan, past çastotali tovuşlar bilan birga ultratovuş çastotalarini ham öz içiga olgan şovqin asab tizimiga zarar yetkazib, oşqozon va içak yarasi, gipertoniya kabi kasalliklarga sabab bölişi mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, 140 detsibeldan kuçli şovqin quloq pardasini yirtişi mumkin. Şu bois sanoat korxonalari va quriliş maydonlarida şovqinni pasaytiriş çoralari köriladi.

Ba'zan şovqin foydali axborot manbai ham böladi. ÖzME misol tariqasida suv osti kemasining yaqinlaşayotganini undan taralayotgan akustik şovqin orqali aniqlaş mumkinligini keltiradi.