Qöyqirilgan qal'a

Qöyqirilgan qal'a — qadimgi Xorazmga oid me'moriy yodgorlik: doira şaklidagi ikki qavatli ibodatxona-maqbara va uning atrofidagi istehkomli manzilgoh xarobalari. ÖzME'ga köra, u Törtköl şahridan 22 km şimoli-şarqda joylaşgan; Rusça Vikipediya yodgorlikni Qoraqalpoğistonning Ellikqal'a tumanida deb körsatadi. ÖzME yodgorlikni otaşparastlar ibodatxonasi deb ta'riflaydi va uni miloddan avvalgi IV asrdan milodiy IV asrgaça bölgan davrga oid deb belgilaydi.1

Yodgorlikni 1938-yilda S. P. Tolstov rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi aniqlab, röyxatga olgan. 1951—1957-yillarda u muntazam qazib örganilgan; Rusça Vikipediyaga köra, şu yillarda yodgorlik töliq oçib çiqilgan. Qazişma natijalari 1967-yilda S. P. Tolstov va B. I. Vaynberg muharrirligida çop etilgan alohida monografiyada e'lon qilingan.

Rusça Vikipediyaga köra, inşoot miloddan avvalgi IV—III asrlarda qurilgan, miloddan avvalgi II asr boşlarida sak qabilalari tomonidan vayron qilingan, milodiy III—IV asrlarda esa unda yana hayot qayta tiklangan. ÖzME'ga köra, markaziy bino qadimgi xorazmliklarning maqbara-qasri bölgan va miloddan avvalgi IV—III asrlarga oid. Rusça Vikipediyada u xorazm şohlarining maqbarasi va zarduştiylik ibodatxonasi sifatida foydalanilgan, deb taxmin qilinadi.

Markaziy bino — silindr şaklidagi ikki qavatli inşoot. ÖzME'ga köra, uning diametri 44,4 m, balandligi esa 9,5 m ga yaqin bölgan. Bino tekis tomli, uning ikkinçi qavatiga maxsus zinapoyalar orqali çiqilgan. Birinçi qavatda gumbaz bilan yopilgan sakkizta alohida xona bölgan.

Ibodatxona paxsa va xom ğiştdan qurilgan ikki qatorli mudofaa devori bilan öralgan; Rusça Vikipediyaga köra, devor markaziy binodan 14 m uzoqlikda joylaşgan. Devor bilan markaziy bino orasidagi maydon xöjalik va turar joy inşootlari bilan band bölgan. Devorda börtib çiqqan burjlar, ularda esa kamondan öq otiş uçun tuynuklar bor. ÖzME bu uslubni Örta Osiyo, Yaqin va Örta Şarqning qadimgi şaharsozligiga xos deb hisoblaydi. Ravoqlarni yopiş uçun trapetsiya şaklidagi maxsus ğiştlar işlatilgan. Qal'aning şarqiy tomonida darvoza bölib, uning oldi labirint körinişida qurilgan. Atrofni eni 15 m, çuqurligi 3 m bölgan xandaq öragan; qadimda u suv bilan töldirilgan.

Birinçi qavat xonalaridan sopol tobutlar (ostodonlar), idiş-tovoqlar, rasm solingan xum va közaçalar, naqşli suvdonlar topilgan. ÖzME'ga köra, topilmalar orasida ma'budlarning terrakota haykalçalari, devorga işlangan rangli naqşlar va osmon jismlarini kuzatişga möljallangan buyumlar ham bor. Rusça Vikipediyada qal'ada astronomik rasadxona bölgan bölişi ehtimoli aytiladi. Ostodonlar qadimgi xorazmliklarning dafn odatlarini, sopol buyumlardagi yozuvlar esa ularning tili va yozuvini örganişda muhim manba hisoblanadi.