Muqova

Muqova — kitob, jurnal, albom, daftar va şunga öxşaş naşrlarning sahifalarini bir butunga birlaştirib turadigan va ularni taşqaridan qoplaydigan qismi. ÖzME'ga köra, muqovada odatda naşrning nomi va mualliflari yoziladi, u turli bezaklar bilan ham ziynatlanadi. Rusça Vikipediya muqovaning uç asosiy vazifasini ajratadi: alohida varaqlarni yaxlit blokka jamlaş, ularni şikastlanişdan saqlaş va naşrga taşqi badiiy qiyofa beriş. Muqova tayyorlaş işining özi ham ba'zan şu söz bilan ataladi.1

ÖzME'ga köra, muqova kitob blokini qay tarzda uşlab turişiga qarab old va orqa tomonlarga hamda tub qismga (korişokka) ajratiladi. Muqovaning taxlangan varaqlar sarbandiga ulangan bölagi muqova sarbandi deb ataladi. Tomonlar karton yoki boşqa xomaşyodan tayyorlanadi, sirti çarm, qoğoz yoki mato bilan qoplanadi, içki tomoniga esa qoğoz yopiştirilib, kitob blokiga biriktiriladi. Rusça Vikipediyaga köra, muqova qopqoğiga qöşimça elementlar — forzats, doka qatlam va kaptal yopiştiriladi; kaptal varaqlar burçagini tub qism yonida şikastlanişdan asraydi.

ÖzME muqovalarni yupqa, qalin (qattiq) va yumşoq turlarga böladi. Yupqa muqova faqat qoğozdan iborat: tayyorlaş oson va arzon bölgani uçun ommaviy kitoblar, risolalar va jurnallarda qöllanadi. Qalin muqova mustahkam bölib, naşrning uzoq saqlanişini ta'minlaydi; uning raqamlar bilan belgilangan 1 dan 9 gaça turlari bor. Rusça Vikipediya ham muqovalarning raqamli tasnifini keltiradi: masalan, 5-tur — tub qismi mato bilan, tomonlari qoğoz bilan qoplangan tarkibli muqova, 7-tur esa butunlay mato bilan qoplangan qattiq muqova.

ÖzME'ga köra, şu turlar orasida 5- va 7-raqamlilar eng köp işlatiladi. 5-raqamli muqova darsliklar, ilmiy, adabiy va siyosiy kitoblar uçun qulay. 7-raqamli muqovada tomonlarni qoplagan material (çarm, liderin va boşqalar) tub qism bilan yaxlit davom etadi; bunday muqova ensiklopediyalar va yirik ilmiy yoki badiiy asarlar naşrida qöllanadi. Yumşoq muqovada karton örniga qalin, bukiluvçan qoğoz işlatiladi. Muqovani asraş uçun uning ustidan ba'zan qoğoz jild kiygiziladi.

Rusça Vikipediyaga köra, Yevropada muqova milodiy 1-asrda pergamentga yozilgan qölyozma kitoblar — kodekslar paydo bölişi bilan yuzaga kelgan. Dastlab u faqat himoya vazifasini bajargan, keyin esa kitob bezagining muhim qismiga aylangan. Şu manbaga köra, muqova qoplamasi uçun çarm, qoğoz, kolenkor, ipak va baxmal kabi matolar, kamdan-kam hollarda pergament işlatiladi; uning ustiga kitob nomi, egasining gerbi va naqşlar, ba'zan oltin yoki kumuş bilan, bosib tuşiriladi.

ÖzME'ga köra, Özbekiston hududida qölyozma kitob tayyorlaş qadimdan rivojlangan. Bunday kitoblarning muqovasi asosan çarmdan, şuningdek qoğoz va matodan işlangan. Muqova ustiga yozuv tuşirilmagan; uning örtasida tik çiziq böylab katta va kiçik turunjlar (medalonlar) joylaşgan, atrofi esa nozik islimiy naqşlar bilan hoşiyalangan. Kitob muqovasini bu usulda bezaş an'anasi 20-asrgaça davom etgan.