Mexanizm

Mexanizm (yunonça meçane — «qurol», «inşoot») — bir yoki bir neça jismning harakatini boşqa jismlarning aniq belgilangan harakatiga aylantirib beruvçi qurilma. ÖzME'ga köra, mexanizmlar köpçilik maşinalarning asosini taşkil etadi va turli asbob, apparat hamda texnik qurilmalarda qöllanadi. Inglizça Vikipediya mexanizmni kiriş kuçi va harakatini kerakli çiqiş kuçi va harakatiga aylantiradigan qurilma deb ta'riflaydi.12

Rusça Vikipediyaga köra, maşina va mexanizmlar nazariyasida mexanizm kinematik zanjir sifatida qaraladi: undagi bir yoki bir neça zvenoning harakati berilsa, qolgan barça zvenolarning harakati bir qiymatli aniqlanadi. Mexanizmni tavsiflovçi asosiy körsatkiç — erkinlik darajalari soni, ya'ni barça nuqtalar harakatini aniqlaş uçun zarur bölgan mustaqil parametrlar soni. Inglizça Vikipediyaga köra, odatda mexanizm kattaroq tizim — maşinaning bir qismi bölib, bir neça mexanizmning birikmasi maşina deyiladi; ammo ba'zan avtomobilning rul mexanizmi yoki soatning burama mexanizmi kabi butun qurilma ham şu nom bilan ataladi.

ÖzME'ga köra, mexanizm tarkibidagi har bir qattiq jism zveno deb ataladi; u bir-biriga mahkam biriktirilgan bir neça detaldan iborat bölişi mumkin. Bir-biriga tegib turgan va bir-biriga nisbatan harakatlana oladigan ikki zvenoning birikmasi kinematik juft deyiladi. Eng köp tarqalgan juftlar — aylanma (şarnir), ilgarilanma (polzun va yönaltirgiç), vintli (vint va gayka) va sferik (şarli şarnir) juftlar. Inglizça Vikipediyaga köra, zvenolar va ular orasidagi birikmalarni tizimli örganişni nemis olimi Frans Relo boşlab bergan; undan oldin, Arximed davridan Uyğoniş davrigaça, mexanizmlar riçag, blok, vint, ponasimon jism kabi oddiy maşinalardan tuzilgan deb qaralgan.

Odatda mexanizmda dvigateldan harakat oladigan bitta kiriş zvenosi bor; u harakatni oraliq zvenolar orqali çiqiş zvenosiga uzatadi. Zvenolar nuqtalarining trayektoriyalari parallel tekisliklarda yotsa, mexanizm yassi, aks holda fazoviy deyiladi. Harakatni özgartirişda qattiq jismlardan taşqari suyuqlik yoki gaz ham qatnaşsa, mexanizm gidravlik yoki pnevmatik deb ataladi.

ÖzME mexanizmlarni vazifasiga köra bir neça guruhga ajratadi:

• Harakatni özgartiruvçi — energiyani mexanik işga yoki aksinça aylantiradi (dvigatel, nasos, kompressor).
• Harakatni uzatuvçi — dvigatel valining aylanişini, odatda tezligini kamaytirib, iş maşinalariga yetkazadi. Aylanma yoki töğri çiziqli harakatni aylanma harakatga aylantiruvçi bunday mexanizm uzatma deyiladi; u tişli, riçagli, friksion, zanjirli va tasmali bölişi mumkin.
• Ijroçi — işlov berilayotgan obyektga bevosita ta'sir qiladi, masalan, press yoki paxta teriş maşinasining şpindellari.
• Boşqaruvçi, nazorat qiluvçi va rostlovçi — texnologik jarayonni, suyuqlik sathi va bosimini kuzatib, boşqarib turadi.
• Ta'minlovçi, saralovçi va taşuvçi — şneklar, kovşli elevatorlar, mexanik elaklar.
• Hisoblovçi, qadoqlovçi va joylovçi — asosan köp miqdorda çiqariladigan donali mahsulotlar uçun möljallangan.

Rusça Vikipediya ham amaliy turlarni sanaydi: gaz taqsimlaş, rul, kötariş, xrapovikli va boşqa mexanizmlar.

ÖzME'ga köra, kosmik texnika (vakuumda harakat uzatiş, fazoda yönaliş özgartiriş), tibbiyot (rostlanadigan apparatlar, protezlar), şuningdek suv osti, koinot, yadro reaktorlari kabi inson boriş qiyin yoki xavfli joylarda işlaş uçun maxsus mexanizmlar yaratilgan. Ularda turli manipulyatorlar qöllanadi. Manipulyatorlarning rivojlanişi esa buyumlarni işlaş, yiğiş va montaj qilişni avtomatlaştiruvçi sanoat robotlarining paydo bölişiga olib kelgan.