Devizlar

Devizlar (fransuzça devises) — xorijiy valyutada ifodalangan va çet elda tölanadigan xalqaro tölov vositalari. Atama moliya va bank işida, valyuta savdosi hamda davlatning taşqi iqtisodiy siyosatida keng qöllanadi.1

ÖzME devizlarning ikki ma'nosini ajratadi. Tor ma'noda ular xorijiy banklardagi hisobvaraqlarga bağlangan va çet elda xorijiy valyutada tölaniş şart bölgan veksellar, pul ötkazmalari, çeklar va akkreditivlardir. Keng ma'noda esa — ÖzME'ga köra, amaliyotda aynan şu ma'no köproq işlatiladi — devizlar deganda xorijiy valyutadagi barça tölov vositalari, ya'ni tölov va kredit hujjatlari bilan birga naqd çet el pullari — banknotalar, qoğoz pul belgilari va tangalar ham tuşuniladi.

Nemisça Vikipediya boşqa tor yondaşuvni keltiradi: unga köra, naqd xorijiy pul (nemis bank amaliyotida «sortlar» deb ataladi) devizlarga kiritilmaydi, bank savdosida esa bu tuşunça asosan çet el banklaridagi talab qilinguniça saqlanadigan hisobvaraq qoldiqlari bilan çeklanadi. Çet el valyutasidagi obligatsiyalar va aksiyalar kabi kamroq likvid qimmatli qoğozlar ham devizlar qatoriga kirmaydi.

Nemisça Vikipediyaga köra, «deviza» sözining pul ma'nosi 19-asrda paydo bölgan: dastlab u boşqa şaharda tölanadigan va birjada sotiladigan qisqa muddatli xorijiy veksellarni anglatgan. Birinçi jahon uruşigaça atama deyarli faqat şunday veksellarga nisbatan işlatilgan, xorijiy bank omonatlari va boşqa valyuta aktivlarini ham qamrab olgan hozirgi kengroq ma'no esa 1920–1930-yillarda, davlatlar valyuta savdosini qattiq nazorat qila boşlagan davrda mustahkamlangan. Bugungi kunda bu söz roman va slavyan tillarida hamda venger tilida keng qöllanadi; ingliz tilida esa aniq mos keladigan atama yöq.

Devizlar tufayli bir mamlakatdagi xaridor boşqa mamlakatdagi sotuvçiga uning valyutasida haq tölay oladi, ya'ni ular davlatlararo savdo va kredit munosabatlarining asosiy vositasi hisoblanadi. Nemisça Vikipediyaga köra, devizlar bilan erkin muomala qiliş uçun valyutalar töla konvertatsiyalanadigan bölişi kerak; aks holda valyuta almaştiriş huquqi faqat xorijliklarga berilişi yoki ma'lum maqsadlar bilan çeklanişi mumkin. Devizlar ayirboşlanadigan joy valyuta bozori deb ataladi; savdoning katta qismi banklararo bitimlar orqali amalga oşiriladi. Bitimlar asosan ikki turga bölinadi: valyutalar ikki iş kuni içida almaştiriladigan kassa (spot) bitimlari va kelgusidagi sanaga tuziladigan muddatli bitimlar.