Jaz

Jaz (inglizça «jazz») — 19-asr oxiri va 20-asr boşlarida AQŞning Nyu-Orlean şahridagi afroamerikaliklar muhitida tuğilgan musiqa turi. ÖzME uni Afrika va Yevropa musiqa madaniyatlari unsurlarining qorişuvi mahsuli deb tuşuntiradi hamda zamonaviy ommabop, xususan estrada musiqasining asosiy uslubiy manbalaridan biri sifatida baholaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, jazning ildizlari bluz, regtaym, Yevropa garmoniyasi, Afrika ritmlari, spiritual va diniy qöşiqlar, marşlar hamda raqs musiqasiga borib taqaladi.1

ÖzME jazning tub belgilarini Afrika xalqlari folkloriga boğlaydi: bir vaqtning özida bir neça ritmik usulning yangraşi, deyarli har safar özgarib turadigan asosiy kuyning qayta-qayta takrorlanişi, nolalarga boy, hayajonli kuylaş uslubi va ijro paytidagi badiha, ya'ni oldindan yozilmagan, joyida töqiladigan musiqa. Inglizça Vikipediya ham improvizatsiyani jazning belgilovçi unsuri deb ataydi; bundan taşqari svingli ritm, «bluz notalari», murakkab akkordlar, savol-javob tarzidagi kuylaş va poliritmiya uning öziga xos tomonlari sanaladi. Klassik musiqada ijroçi asarni yozilganidek çaliş uçun intilsa, jaz musiqaçisi bir kuyni har gal boşqaça talqin qiladi.

ÖzME'ga köra, dastlab yetti-sakkiz kişilik ansambllar özlari yaratgan va özlari ijro etgan asarlar «jaz» yoki «jazband» deb atalgan. Bunday guruhlarga L. Armstrong, J. Oliver, J. Morton kabi musiqaçilar boşçilik qilgan. Keyinroq ularga ergaşib diksilend guruhlari paydo bölgan va jazni Amerika hamda Yevropaga yoygan. Inglizça Vikipediyaga köra, «jazz» sözi musiqaga nisbatan 1915-yildayoq qöllana boşlagan, Nyu-Orlean jazi esa 1910-yillar boşida şakllangan.

1930-yillarda katta orkestrlar ijro etadigan sving (Dyuk Ellington, U. Beysi), 1940-yillarda tezkor va murakkab bibop (Ç. Parker, D. Gillespi), 1940-yillar oxirida esa vazmin «kul» uslubi (M. Deyvis) yuzaga kelgan. Inglizça Vikipediya keyingi bosqiçlarni ham sanaydi: 1950-yillar örtasida hard-bop, 1950-yillar oxirida modal jaz va erkin (free) jaz, 1960-yillar oxiri — 1970-yillar boşida rok ritmlari va elektr çolğularini qöşgan fyujn, 1980-yillarda esa tijoriy yönalişdagi «smus-jaz». ÖzME taniqli orkestr rahbarlari qatorida AQŞdan Benni Gudmen, G. Miller va J. Koltreynni, Fransiyadan M. Legranni, Rossiyadan L. Utyosov va O. Lundstremni tilga oladi. Gudmen 1962-yilda öz orkestri bilan Toşkentda ham konsert bergan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda jaz 1940-yillarning ikkinçi yarmidan rivojlana boşlagan. Toşkent, Samarqand, Farğona va Andijondagi kinoteatrlar, madaniyat saroylari va şahar boğlarida taşkil topgan ansambllar jaz va estrada namunalarini ijro etgan. 1958-yilda tuzilgan Özbekiston estrada orkestri va 1963-yilda Özteleradio qoşida tuzilgan estrada-simfonik orkestr bu yönalişga turtki bergan; dirijyorlardan A. Kroll, A. Malaxov va Ye. Jivayevning hissasi katta bölgan. «Namanganning olmasi» va «Qiz bola» qöşiqlarining jaz uslubidagi talqinlari hamda Malaxovning özbek ohanglariga tayangan «Yulduz doirasi» va «Qora közlar» asarlari milliy jazning ilk namunalari hisoblanadi.

1968-yilda Toşkentda birinçi jaz festivali ötgan, 1977, 1978 va 1984-yillarda Farğonada xalqaro jaz festivallari uyuştirilgan. Toşkent va Farğonada jaz klublari, Buxoro, Navoiy va boşqa şaharlarda jaz guruhlari faoliyat boşlagan; «Sato», «Osiyo» kabi ansambllar xalqaro tanlovlarda sovrinlar olgan. ÖzME naşr etilgan davrda B. Zokirov nomidagi estrada orkestri va Toşkent konservatoriyasining big-bendi jaz ijroçiligining asosiy markazlari sifatida körsatilgan. Özbek jaz yozuvlaridan «Şarq syuitasi» va «Efsane» «Melodiya» firmasi tomonidan gramplastinkaga çiqarilgan.