Kikboksing

Kikboksing — qöl va oyoq bilan zarba beriş usullarini birlaştirgan yakkakuraş sport turi. Nomi inglizça «kick» (tepmoq) va «boxing» (boks) sözlaridan tuzilgan. ÖzME'ga köra, ikki sportçi zarur himoya anjomlarini kiyib, belgilangan qoidalar asosida boks ringida yoki 6×6 metrli maydonda — tatamida ğalaba uçun bellaşadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu atama bir neça uslubni qamrab oladigan umumiy nom bölib, unga yapon, golland va amerika kikboksingi, töliq kontaktli karate, Tailand boksi (muay-tay), Xitoyning sanda uslubi va fransuz savati kabi turlar kiradi. Kikboksing musobaqa, özini himoya qiliş va umumiy jismoniy tayyorgarlik uçun şuğullaniladi.1

ÖzME'ga köra, musobaqalar zarba beriş usuli bilan farqlanadigan bir neça yönalişda ötkaziladi, erkaklar va ayollar alohida vazn toifalarida kuç sinaşadi. Bellaşuv har biri ikki daqiqalik uç raunddan iborat, raundlar orasida bir daqiqa dam beriladi. Raqibga berilgan zarba bir, ikki yoki uç oçko bilan baholanadi, hakamlar nokdaun va nokautni ham qayd etadi. Ğolib töplangan oçkolar asosida aniqlanadi. Oçko teng bölsa, oyoq bilan köproq zarba bergan sportçi, bu ham teng bölsa — oyoq bilan murakkabroq zarba bergan sportçi ğolib deb topiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, turli taşkilotlar qoidalari bir-biridan farq qiladi: ayrimlarida tizza bilan uriş yoki raqibni quçoqlab uşlab turiş ruxsat etiladi.

ÖzME'ga köra, qöl va oyoq zarbalaridan foydalaniladigan maşqlar qadimdan harbiy tayyorgarlikning bir qismi bölgan; qadimgi olimpiya öyinlarida ham şunga öxşaş musobaqalar, jumladan pankration ötkazilgan. Inglizça Vikipediya ham sport tarzidagi bunday kuraşning ilk qaydlarini qadimgi Yunoniston va Hindistonga boğlaydi. Angliyada 19-asrda qabul qilingan boks qoidalari oyoq bilan urişni butunlay taqiqlagan.

Zamonaviy kikboksingning şakllanişi 20-asrning ikkinçi yarmiga töğri keladi. Inglizça Vikipediyaga köra, «kikboksing» atamasini 1960-yillarda yapon boks promouteri Osamu Noguçi muay-tay va karate unsurlarini birlaştirgan yangi uslub uçun qöllagan. ÖzME Şarq yakkakuraşlarining 1950-yillardan Yevropa va Amerikada ommalaşişi bu sport turini vujudga keltirganini aytadi. 1974-yilda Los-Anjelesda erkaklar örtasida birinçi jahon çempionati bölib ötgan, ayollar örtasidagi çempionatlar esa 1985-yildan boşlangan.

1977-yilda Kikboksing taşkilotlarining jahon assotsiatsiyasi (WAKO) tuzilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, aynan WAKO Xalqaro Olimpiya qömitasi tomonidan kikboksingning rasmiy xalqaro boşqaruv organi sifatida tan olingan, professional darajada esa yagona jahon çempionati yöq — unvonlarni Glory, K-1, ONE Championship kabi alohida taşkilotlar beradi. ÖzME kikboksingning ommalaşişiga Bryus Li va Çak Norris singari kino va sport yulduzlarining hissasi katta bölganini ta'kidlaydi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda kikboksing 1990-yillarda keng tarqala boşlagan. 1994-yilda Toşkentda birinçi klub oçilgan, 1998-yilda Özbekiston kikboksing federatsiyasi tuzilgan, 2004-yildan esa mamlakat Jahon kikboksing federatsiyasiga a'zo. Ayollar örtasida milliy çempionat 2003-yildan ötkazila boşlagan. Özbek sportçilaridan Olmos Yusupov, Alişer Abdullayev, Dilnoza Arzimatova, Sunnat Ilyosov, Temur Muhammadjonov, Mamat Töxtamişov va Şavkat Öroqov jahon çempioni bölgan, köplab boşqa sportçilar jahon va Osiyo çempionatlarida sovrinli örinlarni egallagan. 2005-yilgi ma'lumotlarga köra, mamlakatda 136 ta kikboksing klubi röyxatga olingan, ularda 30 mingdan ortiq kişi, şu jumladan mingga yaqin ayol şuğullangan; yuzdan ortiq murabbiy maşğulot ötkaziş uçun litsenziya olgan.