Materializm

Materializm (lotinça «materialis» — moddiy) — falsafadagi asosiy yönalişlardan biri; moddiy olam ong, iroda va ruhdan mustaqil ravişda, obyektiv mavjud va ularga nisbatan birlamçi, degan ta'limot. ÖzME'ga köra, materializm ruhiy hodisa va qadriyatlarning mustaqil mavjudligini inkor etib, ularni moddiy asos rivojining yuqori bosqiçida yuzaga keladigan xossa va munosabatlar sifatida talqin qiladi. Inglizça Vikipediya uni monizmning bir şakli deb ta'riflaydi: unga köra, ong va tafakkur ham moddiy özaro ta'sirlardan, xususan, boş miya va nerv tizimidagi jarayonlardan kelib çiqadi. Materializmga qarama-qarşi asosiy oqim — idealizm.1

ÖzME'ga köra, materializmning biliş nazariyasidagi tayançi — amaliyot, ya'ni insonning voqelikni özgartirişga qaratilgan olamşumul tarixiy tajribasi. Bu oqim tabiiy fanlar va texnikaga alohida e'tibor beradi. Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy falsafada «materializm» va «fizikalizm» atamalari köpinça bir ma'noda işlatiladi. Fizikalizm atamasini 1930-yillarda Vena tögaragi faylasuflari Otto Neyrat va Rudolf Karnap kiritgan; uni afzal köruvçilar zamonaviy fizika klassik ma'nodagi «modda» doirasiga siğmaydigan narsalar — kuçlar, energiya, fazo-vaqt mavjudligini körsatganini ta'kidlaydi. Inglizça Vikipediya, şuningdek, «reduksiyasiz materializm» yönalişini ham ajratadi: unga köra, olam moddiy bölsa ham, psixologiya yoki geologiya kabi fanlar örganadigan hodisalarni faqat fizika tiliga keltirib bölmaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, materialistik qaraşlar miloddan avvalgi 800–200-yillarda Yevrosiyoning bir-biridan uzoq hududlarida mustaqil ravişda paydo bölgan. Qadimgi Hindistonda miloddan avvalgi 600-yillar atrofida çarvaka maktabi şakllangan. Qadimgi Yunonistonda Levkipp, Demokrit va Epikur atomistik ta'limotni ilgari surgan: ularga köra, mavjud narsalarning barçasi böşliqda harakatlanuvçi böliniş mumkin bölmagan zarralar — atomlardan iborat. Rim şoiri Lukretsiyning «Narsalar tabiati haqida» poemasi bu qaraşni keng bayon etgan.

ÖzME'ga köra, materializm unsurlari azaldan Şarqda ham, Ğarbda ham bölgan, biroq u asosan Ğarb falsafasida yaqqol şakllangan va uning rivojini deyarli barça bosqiçlarda kuzatiş mumkin. Yangi davrda Fransiyada Per Gassendi, keyin Ma'rifatparvarlik davrida J. Lametri, P. Golbax, D. Didro va boşqalar materialistik qaraşlarni rivojlantirgan; Angliyada Frensis Bekon, Tomas Gobbs va Jon Lokk bu an'anani davom ettirgan. ÖzME'ga köra, Yevropa falsafasiga hal qiluvçi ta'sir körsatiş darajasiga materializm faqat 19-asrda — L. Feyerbax, K. Marks va F. Engels davrida erişgan.

ÖzME materializmning bir neça körinişini ajratadi. Tabiiy materializm materiyada, xususan, uning muayyan tuzilmalarida (masalan, atomlarda) pirovard jismoniy voqelikni köradi; bu klassik mexanikaga xos qaraş bölib, ÖzME'ga köra, kvant fizikasi ma'lumotlari unga jiddiy putur yetkazgan. Biologik yoki fiziologik materializm jon va ruhni ham şu nuqtai nazardan tuşuntiradi. Axloqiy materializm faqat foyda keltiradigan narsalarni e'tiborga loyiq deb hisoblaydi. Dialektik materializm 19-asrda Marks va Engels tomonidan Gegel dialektikasini materialistik dunyoqaraşga aylantiriş asosida işlab çiqilgan; uning tarkibiy qismi — tarixni materialistik tuşuniş, ya'ni tarixiy materializm. Bu ta'limot 20-asrda kommunistik davlatlarning rasmiy falsafasi bölib xizmat qilgan.

Materializm tarix davomida jiddiy tanqidga ham uçragan. ÖzME'ga köra, u ong, mavjudlik, hayotning ma'nosi va maqsadi, qadriyatlar kabi insoniy muammolarni çuqur tahlil qila olmasdan, köpinça ularni xayoliy masalalar sifatida rad etadi. Inglizça Vikipediya materializmga muqobil qaraşlar qatorida idealizm, dualizm, plyuralizm va panpsixizmni sanaydi. ÖzME «materializm» sözi ba'zan realizm — ongdan taşqarida va unga boğliq bölmagan holda mavjud reallikni tan oliş ma'nosida ham işlatilişini qayd etadi. Sodda qilib aytganda, materializm voqelikni moddiy sabablar orqali tuşuntiruvçi ta'limotdir.