Rozo

Rozo — Dominikaning poytaxti va eng yirik şahri. U orolning ğarbiy (şamoldan panadagi) sohilida joylaşgan, ixçam şahar bölib, zamonaviy va mustamlakaçilik davri fransuz me'morçiligini özida jamlagan.

Şahar nomi fransuzça roseau — «qamiş, trost» sözidan olingan; daryo böyida qamiş köp ösgan. Şahar 17-asrda fransuzlar tomonidan Karib hindulari Sari (Sairi) qişloği örnida asos solingan. 1642-yilda fransuz missioneri Reymon Breton bu yerdagi Sari qişloğini tasvirlagan. 18-asr boşida ellikdan ortiq fransuz oilasi bu yerga köçib kelib, qimmatbaho yoğoç eksporti bilan şuğullangan. Keyinçalik Ğarbiy Afrikadan qullar olib kelinib, qahva plantatsiyalarida işlatilgan; 19-asr boşiga kelib afrikaliklarning avlodlari aholining köpçiligini taşkil qilgan.

Orol uçun Fransiya va Buyuk Britaniya örtasida kuraş bölgan. Rus tilidagi maqolaga köra, şahar 1761-yilda inglizlar tomonidan bosib olingan, ular uni Şarlott-Taun deb qayta nomlagan va 1768-yilda poytaxtni Portsmutdan şu yerga köçirgan; 1805-yilda fransuzlar şaharni töliq yoqib yuborgan. Ingliz tilidagi maqolada 1778-yilda fransuzlar Rozo va Fort Yangni egallagani, 1784-yilda orol Parij şartnomasiga köra Britaniyaga qaytarilgani aytiladi (rus manbasida Britaniya hukmronligi 1783-yilgi Versal tinçligi bilan mustahkamlangani yoziladi).

1833-yilda Britaniya imperiyasida qullik bekor qilindi. 1951-yilda ozodlik harakati kuçaydi va umumiy saylov huquqi joriy etildi. 1958–1962-yillarda Rozo Vest-Indiya federatsiyasi tarkibida, 1967-yildan «Britaniya bilan assotsiatsiyalangan davlat» tarkibida bölgan. 1978-yilda Dominika mustaqillikka erişgaç, şahar poytaxt maqomini oldi. 1979-yilda «Devid» dovuli şaharni deyarli butunlay vayron qildi, 1995-yilda «Lyuis» va «Merilin» dovullari jiddiy zarar yetkazdi. 1997-yilda Yevropa Ittifoqi banan kvotasi bekor qilinişi iqtisodga oğir zarba böldi.

Şahar Dominika orolining janubi-ğarbida, Rozo daryosining quyiliş joyida, Karib dengizi sohilida joylaşgan. Uni dengiz, daryo va örmon bilan qoplangan Morn-Bryus toği örab turadi. Rozo porti oçiq reyddan iborat. Markaziy qismi tartibsiz, kiçik köçalar tarmoğidan iborat bölib, taxminan 80 kvartal 30 gektar maydonni egallaydi. Ingliz manbasiga köra, iqlimi tropik musson iqlimi: örtaça eng yuqori harorat 28–31 °C, eng past 19–23 °C, yillik yoğin deyarli 1800 mm; fevraldan aprelgaça nisbatan quruq davr.

Aholi soni haqida ma'lumotlar turliça: 1990-yillar örtalarida 15,8 ming (özbekça Vikipediya); 2001-yilda 14 847; 2006-yilda 16 600; 2011-yilda 14 725 kişi. Markaziy qismda yaşovçilar kam, köpçilik bu yerga işlaş uçun keladi.

Rozo — mamlakatning iqtisodiy markazi va taşqi savdodagi asosiy porti. Iqtisodiyot asosan xizmat sohasiga tayanadi: ma'muriy va moliyaviy xizmatlar, ta'lim, soğliqni saqlaş, transport, turizm. Qişloq xöjaligi mahsulotlarini qayta işlaş va oziq-ovqat, tikuvçilik korxonalari bor. Manbalarda eksport mahsulotlari turliça körsatilgan: efir moylari, tropik mevalar, sabzavot, ziravorlar, laym va laym şarbati (rus manbasi); banan, bey moyi, greypfrut, apelsin, kakao (ingliz manbasi). Şahar milliy avtomobil yöllari tuguni; xalqaro qatnov dengiz porti va Keynfild aeroporti orqali amalga oşadi.

Rozo — Dominikaning madaniy markazi. 2002-yilda Dominika davlat kolleji oçilgan, 1995-yildan Dominika muzeyi faoliyat yuritadi. Viktoriya yodgorligi (1901) maydonida joylaşgan sobiq muzey jamoat kutubxonasi vazifasini bajaradi. Katolik sobori (özbekça manbada 1841-yil, rus manbasida taxminan 1800–1916), Hukumat uyi (1840), parlament binosi (1811, 1979-yildagi dovuldan keyin tiklangan), anglikan Avliyo Georg çerkovi şahar me'moriy yodgorliklari qatoriga kiradi. Fort Yang hozir mehmonxona; uning qurilişi rus manbasida 1720-yil, ingliz manbasida 1770-yil deb körsatilgan. Fransuz kvartalida mustamlaka davri binolari saqlangan. Botanika boği aholi dam oliş maskani, qora vulqon qumli plyajlar sayyohlarni jalb qiladi.

Şahardan taxminan 8 km şarqda Morn-Trua-Piton milliy boği va Qaynoq köl joylaşgan; boğ 1997-yilda YUNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan.