Dioula

Dioula (dyula, jula, juula; öz nomi — Julakan) — mande tillari oilasiga mansub til. U asosan Burkina-Faso, Kot-d'Ivuar va Malida sözlaşiladi va Ğarbiy Afrikada savdo tili sifatida keng qöllanadi.

Dioula mande tillari oilasiga, uning içida manding tillari guruhiga kiradi. Bamana (bambara) va maninka tillari bilan qarindoş bölib, ular bilan özaro tuşunarlidir. Dioula tilini Gvineya-Bisaudagi diola tilidan farqlaş kerak.

Til asosan Burkina-Faso, Kot-d'Ivuar va Malida tarqalgan; Gana, Gvineya va Gvineya-Bisauda ham qöllanadi. Uni millionlab kişilar birinçi yoki ikkinçi til sifatida biladi. Dioula Burkina-Fasoning rasmiy tillaridan biri (mooré, fula va bissa tillari qatorida). Kot-d'Ivuar aholisining 61 foizi, Burkina-Faso aholisining taxminan 35 foizi (asosan mamlakatning janubi va ğarbidagilar) tildan heç bölmasa qisman foydalanadi.

Dioula lotin, arab yoki nko yozuvlarida yozilişi mumkin.

Nko yozuvini 1949-yilda gvineyalik öqituvçi Solomana Kante yaratgan. U Unicode tarkibiga kiritilgan, biroq mablağ yetişmasligi va fransuz tilining rasmiy maqomi tufayli asosan rasmiy ta'limdan taşqarida işlatiladi.

Burkina-Fasoda dioula imlosini Milliy tillar komissiyasining Dioula quyi komissiyasi tartibga soladi. Quyi komissiya 1971-yil 15-iyulda tuzilgan, alifbo 1973-yil 27-iyulda e'lon qilingan va 1979-yil 2-fevralda rasmiy maqom olgan. Keyinroq özlaşma sözlar uçun ⟨c, j⟩ harflari qöşilgan, ⟨sh⟩ örniga ⟨s⟩, ⟨ny⟩ örniga ⟨ɲ⟩ qöllangan. Burkina-Fasoda alifbo 28 harfdan iborat, har bir harf bitta fonemani bildiradi. Çöziq unlilar harfni ikkilaş bilan (e — ee), unlining burunlaşuvi n harfi bilan (en) yoziladi. Rusça manbada alifbo: a b c d e ɛ f g gb h i j k kp l m n ny ŋ o ɔ p r s t u v w y z.

Tonlarni belgilaş 1973-yilda tavsiya etilgan, ammo amalda yozilmaydi; 2003-yilgi qöllanma bu tavsiyani takrorlamagan. Tonlar asosan luğatlarda körsatiladi, ayrim hollarda esa ma'no çalkaşmasligi uçun majburiy: a — u (3-şaxs birlik olmoşi), á — sizlar (2-şaxs köplik olmoşi).

Tarixan «dyula» (tilning özida «jula») etnonim emas, manding tilidagi «savdogar» ma'nosini bildiruvçi atama edi. U musulmon savdogarlarni, asosan senufo dehqonlaridan iborat nomusulmon aholidan ajratiş uçun işlatilgan. Keyin bambara, mandinka kabi manding tilli savdogarlar va ularning tillari uçun ekzonimga aylangan. Şu bilan birga asrlar davomidagi etnogenez natijasida Bobo-Dyulasso, Odienne va Kong kabi şaharlardagi ba'zi jamoalar bu nomni öz etnik özligi sifatida qabul qilgan. Ularning dioulasi bozorlarda eşitiladigan lingua franca şaklidan farq qiladi.

Keyinçalik atama Maliga xos bölgan bambara tilining maninka unsurlari aralaşgan soddalaşgan şakli uçun ham qöllangan; u keng tarqalgan lingua francaga aylangan. Kot-d'Ivuardagi manding tilli ona tilida sözlaşuvçilar bu soddalaşgan tilni kamsituvçi «tagbusikan» deb atab, öz tillarini konyakakan, odiennekakan yoki maukakan deb ataydi. Sahel hududidan millionlab mehnat muhojirlarining kelişi dioula tarqalişini kuçaytirgan; köplab burkinaliklar tilni Kot-d'Ivuarda örganib, vatanida yoygan.

Boşqa mande tillari kabi dioulada ton işlatiladi. Tilda yettita unli bor; ular çöziq (/iː eː ɛː aː ɔː oː uː/) yoki burunlaşgan (/ĩ ẽ ɛ̃ ã ɔ̃ õ ũ/) bölişi mumkin.

Dioula tili 2004-yilda Burkina-Fasoning birinçi ayol rejissyori Fanta Rejina Nakro suratga olgan «Haqiqat keçasi» filmida eşitiladi.