Maşina

Maşina (lotinça maçina — «qurol, qurilma») — bir turdagi energiyani boşqa turga aylantiriş, materiallar yoki axborotni özgartiriş, aloqa örnatiş, yuk va odamlarni taşiş uçun möljallangan mexanizm yoki mexanizmlar majmui. ÖzME'ga köra, maşina bir vaqtning özida ham mehnat quroli, ham mehnat mahsuli hisoblanadi; u yirik işlab çiqariş, transport va aloqaning asosiy vositasidir.12

Inglizça Vikipediyaga köra, maşina — kuç qöllab harakatni boşqaradigan va ma'lum vazifani bajaradigan tizim; u odam yoki hayvon kuçi, şamol va suv kabi tabiiy kuçlar yoxud kimyoviy, issiqlik yoki elektr energiyasi bilan harakatga keltirilişi mumkin. Söz lotin tili orqali yunonça «moslama, vosita» ma'nosidagi sözdan kelib çiqqan. Rusça Vikipediyada aytilişiça, elektronika rivojlangaç, ta'rif kengaygan: endi mexanik harakatlanuvçi qismlari bölmagan qurilmalar — elektron hisoblaş maşinasi yoki transformator ham maşina deb ataladi.

ÖzME'ga köra, inson qadimdan öz mehnatini yengillaştiradigan qurollar yaratişga intilgan: mola, omoç, çarxpalak, urçuq, çarx, töquv dastgohlari, palaxmon va şamol tegirmoni maşina yaratiş yölidagi dastlabki urinişlar edi. Şuning uçun avvaliga maşina inson jismoniy mehnatini osonlaştiradigan mexanik tizim deb tuşunilgan, keyinçalik esa u aqliy mehnatni ham bajaradigan murakkab tizimga aylangan.

Inglizça Vikipediyaga köra, çaqmoqtoşdan yasalgan qöl boltasi eng qadimgi oddiy maşina — ponaning ilk namunasi hisoblanadi, Uyğoniş davri tabiatşunoslari esa olti oddiy maşinani — ponani, riçagni, blokni, ğildirak va öqni, qiya tekislikni va vintni ajratib körsatgan. Rusça Vikipediyaga köra, energiyani bir turdan boşqasiga aylantiradigan ilk murakkab qurilma suv ğildiragi bölib, undan qadimgi misrliklar va forslar suğorişda foydalangan.

ÖzME'ga köra, maşina odatda ijro mexanizmi (işçi organ), harakatlantiruvçi mexanizm, uzatiş qismi va nazorat-boşqaruv qismlaridan tarkib topadi. Masalan, tikuv maşinasining ijro mexanizmi — ninasi, paxta teriş maşinasiniki — şpindellari; velosipedning harakatlantiruvçi qismi — pedal, yulduzça va zanjir; avtomobilning boşqaruv qismi — rul va tezlik hamda bosimni körsatuvçi asboblar.

ÖzME maşinalarni uç asosiy guruhga ajratadi:

• Energetik maşinalar istalgan turdagi energiyani mexanik energiyaga yoki aksinça aylantiradi: suv, şamol, buğ va elektr dvigatellari, gaz turbinalari, elektr generatorlari.
• Işçi maşinalar materiallarning şakli, xossalari yoki fazodagi holatini özgartiradi. Ular texnologik maşinalarga (metall va yoğoçga işlov beriş, töqimaçilik, qişloq xöjaligi, quriliş, matbaa maşinalari) va transport maşinalariga (avtomobillar, samolyotlar, teplovozlar, kemalar, kötariş kranlari) bölinadi.
• Axborot maşinalari ma'lumotlarni qayta işlaş, özgartiriş, uzatiş va dasturlar tuziş uçun xizmat qiladi; bu soha Kibernetika bilan çambarças boğliq.

Inson iştirokisiz işlaydigan avtomat maşinalar, avtomat liniyalar va avtomatlaştirilgan korxonalar ham keng tarqalgan.

ÖzME'ga köra, maşinalardan foydalaniş mehnat mazmunini özgartiradi, iş unumdorligini oşiradi va oğir, bir xil mehnatni yengillaştiradi. Rusça Vikipediyaga köra, maşinalar inson zimmasidagi yukni kamaytiriş, uni ayrim vazifalarda butunlay almaştiriş va energiyani bir turdan boşqasiga aylantiriş uçun qöllanadi hamda mehnat unumdorligini oşirişning asosiy vositasi hisoblanadi.