Maşina
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 316–317-b. — ziyouz.com
Maşina (lot. machina — qurol, qurilma) — bir turdagi harakat energiyasini ikkinçi turdagi harakat energiyasiga aylantiriş, materiallar yoki axborotlarni özgartiriş, aloqa örnatiş, yuk va odamlarni taşiş uçun möljallangan mexanizm yoki mexanizmlar majmui. Jamiyatdagi i. ç. kuçlarining eng muhim tarkibiy qismi, yirik maşinali i.ç.ning moddiy negizi, aloqa va transportning asosiy vositasi hisoblanadi. M. — fantexnika inqilobining asosi. M. ayni paytda ham mehnat quroli, ham mehnat mahsuloti hisoblanadi. Inson kadimdan öz mehnatini yengillaştiriş uçun turli-tuman qurol va qurilmalarni yaratişga urinib kelgan. Mola, omoç, çarxpalak, urçuq, çarh, dug, töquvçilik dastgohlari (dökonlari), çöt, palaxmon, piltatöp, şamol tegirmoni va b. vositalar M. yaratiş borasidagi urinişlar edi. Şuning uçun ilgari M. inson mehnatini osonlaştiradigan mexanik tizim deb tuşunilgan. Bora-bora u insonning aqliy mehnatini va fiziologik vazifasini ham bajaradigan murakkab tizimga aylandi.
M.dan foydalaniş mehnatning maz-muni va tarzini özgartiriş, xalq xujaligining barça tarmoqlarida mehnatning darajasini bir-biriga yaqinlaştiriş va rivojlantiriş, iş unumdorligini oşiriş va şu asosda yuqori iqtisodiy samaradorlikka erişiş, mehnatni maşaqqatli va zerikarli gomuşdan iştiyoq b-n bajariladigan ehtiyojga aylantirişning asosi hisoblanadi.
M. umuman ijro mexanizmi (iş M.si), qarakatlantiriş mexanizmi, uzatiş va nazorat-boşqariş qismlaridan iborat buladi. Mas, tikuv M.sining ijro mexanizmi uning ninasi, paxta teriş M.siniki — şpindellari va h. k., velosipedning harakatlantiruvçi qismi uning pedali, yulduzça va zanjirlari, avtomobilning nazorat-boşqariş qismi rullari va turli asboblari (tezlikni, bosimni va b.ni kursatadigan asboblar) dir. M.ning energetik, iş va ax-borot (informatsiya) xillari bor. Energetik M. istalgan turdagi energiyani mexanik energiyaga aylantiriş uçun muljallangan (suv, şamol, buğ va elektr dvigatellar, gaz turbinalari, elektr generatorlari va b.). Iş M.lari materiallarning holatini, xossalari va fazodagi vaziyatini uzgartiriş uçun muljallanadi. Bunday M.lar texnologik va transport M.lariga bulinadi. Texnologik M. metallga işlov beriş (kesiş, yuniş, qirqiş, sillikdaş va h. k.) va yoğoçni qayta işlaş, töqimaçilik, q. h., quriliş, matbaa va b.da bajariladigan yumuşlarni öz içiga oladi. Transport M.si avtomobil yöllari, t. y., havo transporta, avtomobillar, aviatsiya, kötariş kranlari, teplovozlar, kemalar va b. vositalarni öz içiga oladi. Energiyani bir turdan ikkinçi turga özgartiriş, materiallarga işlov beriş va h. k.ni inson iştirokisiz bajarişda avtomat maşinalar, avtomat liniyalar va avtomatlaştirilgan korxonalar qöl keladi.
Axborot M.si (informatsiyey M.) ma'lumotlarni qayta işlab uzgartiriş, ya'ni maşina tilita ötkaziş va standartlaştiriş, uzatiş, dasturlar tuziş va b. yumuşlarni öz içiga oladi (q. Kibernetika). Buning uçun M.lar majmui, avtomatik, informatsion va kibernetik jihozlardan foydalaniladi (yana q. Maşinasozlik, Maşinaşunoslik, Maşina va mexanizmlar nazariyasi).
Q.: Kibernetika, Maşina va mexanizmlar nazariyasi, Maşinaşunoslik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАШИНА (лот. machina — қурол, қурилма) — бир турдаги ҳаракат энергиясини иккинчи турдаги ҳаракат энергиясига айлантириш, материаллар ёки ахборотларни ўзгартириш, алоқа ўрнатиш, юк ва одамларни ташиш учун мўлжалланган механизм ёки механизмлар мажмуи. Жамиятдаги и. ч. кучларининг энг муҳим таркибий қисми, йирик машинали и.ч.нинг моддий негизи, алоқа ва транспортнинг асосий воситаси ҳисобланади. М. — фантехника инқилобининг асоси. М. айни пайтда ҳам меҳнат қуроли, ҳам меҳнат маҳсулоти ҳисобланади. Инсон кадимдан ўз меҳнатини енгиллаштириш учун турли-туман қурол ва қурилмаларни яратишга уриниб келган. Мола, омоч, чархпалак, урчуқ, чарҳ, дуг, тўқувчилик дастгоҳлари (дўконлари), чўт, палахмон, пилтатўп, шамол тегирмони ва б. воситалар М. яратиш борасидаги уринишлар эди. Шунинг учун илгари М. инсон меҳнатини осонлаштирадиган механик тизим деб тушунилган. Бора-бора у инсоннинг ақлий меҳнатини ва физиологик вазифасини ҳам бажарадиган мураккаб тизимга айланди.
М.дан фойдаланиш меҳнатнинг маз-муни ва тарзини ўзгартириш, халқ хужалигининг барча тармоқларида меҳнатнинг даражасини бир-бирига яқинлаштириш ва ривожлантириш, иш унумдорлигини ошириш ва шу асосда юқори иқтисодий самарадорликка эришиш, меҳнатни машаққатли ва зерикарли гомушдан иштиёқ б-н бажариладиган эҳтиёжга айлантиришнинг асоси ҳисобланади.
М. умуман ижро механизми (иш М.си), қаракатлантириш механизми, узатиш ва назорат-бошқариш қисмларидан иборат булади. Мас, тикув М.сининг ижро механизми унинг нинаси, пахта териш М.синики — шпинделлари ва ҳ. к., велосипеднинг ҳаракатлантирувчи қисми унинг педали, юлдузча ва занжирлари, автомобилнинг назорат-бошқариш қисми руллари ва турли асбоблари (тезликни, босимни ва б.ни курсатадиган асбоблар) дир. М.нинг энергетик, иш ва ax-борот (информация) хиллари бор. Энергетик М. исталган турдаги энергияни механик энергияга айлантириш учун мулжалланган (сув, шамол, буғ ва электр двигателлар, газ турбиналари, электр генераторлари ва б.). Иш М.лари материалларнинг ҳолатини, хоссалари ва фазодаги вазиятини узгартириш учун мулжалланади. Бундай М.лар технологик ва транспорт М.ларига булинади. Технологик М. металлга ишлов бериш (кесиш, йуниш, қирқиш, силликдаш ва ҳ. к.) ва ёғочни қайта ишлаш, тўқимачилик, қ. ҳ., қурилиш, матбаа ва б.да бажариладиган юмушларни ўз ичига олади. Транспорт М.си автомобиль йўллари, т. й., ҳаво транспорта, автомобиллар, авиация, кўтариш кранлари, тепловозлар, кемалар ва б. воситаларни ўз ичига олади. Энергияни бир турдан иккинчи турга ўзгартириш, материалларга ишлов бериш ва ҳ. к.ни инсон иштирокисиз бажаришда автомат машиналар, автомат линиялар ва автоматлаштирилган корхоналар қўл келади.
Ахборот М.си (информацией М.) маълумотларни қайта ишлаб узгартириш, яъни машина тилита ўтказиш ва стандартлаштириш, узатиш, дастурлар тузиш ва б. юмушларни ўз ичига олади (қ. Кибернетика). Бунинг учун М.лар мажмуи, автоматик, информацион ва кибернетик жиҳозлардан фойдаланилади (яна қ. Машинасозлик, Машинашунослик, Машина ва механизмлар назарияси).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.