Monitoring

Monitoring (inglizça monitoring — «kuzatiş», «nazorat qiliş») — biror hodisa yoki jarayonning holatini muntazam kuzatib boriş, hisobga oliş, baholaş va uning kelgusidagi rivojini oldindan aniqlaş tizimi. Rusça Vikipediyaga köra, monitoring tabiat va jamiyatdagi hodisalarni doimiy kuzatiş bölib, uning natijalari odamlar va iqtisodiyot obyektlari xavfsizligini ta'minlaşga qaratilgan boşqaruv qarorlarini asoslaş uçun xizmat qiladi. ÖzME ta'kidlaşiça, monitoring hayotning deyarli barça sohalarida qöllanadi.1

Monitoring tizimi odatda bir neça bosqiçni öz içiga oladi: obyekt haqida ma'lumot yiğiş, uni qayta işlaş, holatni baholaş va nazorat qiliş, zarur bölganda esa obyekt holatiga ta'sir körsatiş. Rusça Vikipediyaga köra, tizim doirasida obyektning holati taşqi ta'sirlarga qarab boşqariladi.

Texnikada monitoring köpincha avtomatik nazorat şaklida amalga oşiriladi. Rusça Vikipediyaga köra, avtomatik nazorat ikki asosiy bosqiçdan iborat: avval obyekt va taşqi şaroit haqidagi axborot qabul qilinib, işlov beriş uçun qulay körinişga keltiriladi, söngra bu axborotda kuzatilayotgan hodisaning belgilari aniqlanib, u haqida signal hosil qilinadi. Bunday hodisa sifatida ölçamlari ruxsat etilgan çegaradan çiqqan detal, qisqa tutaşuv, haroratning belgilangan qiymatdan oşişi yoki uskunaning işdan çiqişi kabilar olinişi mumkin. Oddiy hodisalarni kuzatişda signalizatorlardan foydalaniladi, murakkab jarayonlarda esa nazorat natijalari markaziy qurilmaga yiğiladi.

Ekologik monitoring

ÖzME misol tariqasida yer monitoringini keltiradi: bu yer fondi holatini kuzatiş tizimi bölib, yerdagi özgarişlarni öz vaqtida aniqlaş, ularni baholaş hamda salbiy jarayonlarning oldini oliş va bartaraf etişga qaratilgan. Ekologik monitoring doirasida havo, suv, tuproq va tirik tabiat holati ham kuzatib boriladi.

Kredit monitoringi

Bank işida kredit monitoringi berilgan qarzning qaytarilişi va uning foizlari tölanişi ustidan nazoratni anglatadi. ÖzME'ga köra, bunday nazoratning asosini kredit arxivi taşkil etadi: unda moliyaviy hisob-kitoblar, garovga oid hujjatlar va mijozning kredit qobiliyatini baholaş natijalari saqlanadi. Kredit monitoringini qanday yuritiş bankning maqomi, ixtisoslaşuvi va mijozlarni baholaş usuliga boğliq.

Qonunçilik va ommaviy axborot vositalari monitoringi

ÖzME'ga köra, Özbekistonda Oliy Majlis huzurida amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti faoliyat körsatgan. 2002-yil 3-iyulda Özbekiston matbuot va axborot agentligi tarkibida Ommaviy axborot vositalari monitoringi va ularni litsenziyalaş markazi tuzilgan. Uning vazifasi gazeta, jurnal, televideniye va radio tahririyatlari hamda muassislarining matbuot va naşriyot işiga oid qonun hujjatlariga rioya qilişini kuzatib boriş bölgan.

Ijtimoiy fikr monitoringi

Monitoring nodavlat taşkilotlarda ham qöllanadi. ÖzME misol sifatida «Ijtimoiy fikr» jamoatçilik fikrini örganiş markazini keltiradi: uning bölimi matbuotda e'lon qilingan materiallarni kontent-tahlil usulida mavzu va mazmun jihatidan örgangan.

ÖzME'ga köra, monitoring ta'lim tizimida bilimlarni özlaştiriş darajasini kuzatiş, oilada farzand tarbiyasi, aholini ijtimoiy himoyalaş kabi işlarni takomillaştirişda ham muhim vosita bölib xizmat qiladi. Muntazam kuzatiş natijalari jarayonlardagi özgarişlarni erta payqaş va asosli qarorlar qabul qiliş imkonini beradi.