Ramalla

Ramalla (arabça: Rām Allāh, „Xudoning tepaligi“) — Falastinning markaziy Ğarbiy sohilidagi şahar. U Falastin Davlatining ma'muriy poytaxti vazifasini bajaradi.

Ramalla yaqinidan qadimiy toşga oyib yasalgan qabrlar topilgan. Şaharning janubida Tell-en-Nasbeh arxeologik joyi bor; Bibliyadagi Mispah şu yerda bölgan bölişi mumkin. Ramalladagi bir qança binolarda Hirod davriga (mil. avv. 37–4) oid toşlar işlatilgan, ammo 11-asrdagi Salib yurişlaridan oldingi töliq bino saqlanmagan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1198-yilgi salibçilar davri qölyozmasida Ramalla „Ramalie“ nomli, Quddus atrofidagi dehqonçilik posyolkasi sifatida tilga olingan. Salibçilar davriga oid, „al-Burj“ deb ataladigan arkli eşikli bino qoldiği ham topilgan, biroq uning asl vazifasi aniqlanmagan.

Mamluklar hukmronligi (1260–1516) davrida Ramalla aralaş nasroniy va musulmon aholili qişloq bölib, daromadi Xevrondagi Ibrohimiy masjidi vaqfiga ketgan. Hudud 1516-yilda (rus tilidagi Vikipediyada 1517-yil, özbekça Vikipediyada ham 1517-yil) butun Falastin bilan Usmonlilar imperiyasi tarkibiga kirgan. Manbalarda sana şunday farq qiladi.

Zamonaviy şahar mahalliy rivoyatga köra 16-asr örtalarida Ğassoniylardan kelib çiqqanini aytadigan arab nasroniy uruği — Haddadinlar tomonidan asos solingan. Ular Iordan daryosining şarqidagi Qorak hududidan kelgan. Usmonlilarning 1596-yilgi soliq röyxatida qişloqda 71 nasroniy va 9 musulmon xonadon qayd etilgan.

1917-yil dekabrida Ramallani Britaniya armiyasi bosib oldi, 1920-yildan Falastin Mandati ostida böldi. 1939-yilda şaharga elektr yetkazildi va Falastin radioeşittiriş xizmati oçildi. 1948-yilgi Arab-Isroil uruşida Ğarbiy Sohil, şu jumladan Ramalla Transjordaniya tomonidan bosib olinib qöşib olindi. 1967-yilgi Olti kunlik uruşda Isroil uni egalladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1993-yilgi Oslo kelişuvlari doirasida şahar Falastin avtonomiyasiga berildi; boşqa manbalarda 1995-yildan boşlab Ğarbiy Sohilning A hududi sifatida PNA tomonidan boşqarilişi aytiladi. 2004-yilda Ramallada Yosir Arafat dafn etilgan.

Şahar Yahudiy toğlarida, Quddusdan taxminan 10 km şimolda (rus tilidagi Vikipediyada 13 km), dengiz sathidan örtaça 872 metr balandlikda joylaşgan va al-Birehga tutaşgan. Iqlimi örta yer dengizi iqlimiga kiradi: yozi nisbatan quruq va issiq, qişi iliq va yomğirli, qor kam yoğadi. 2012-yilda örtaça yillik yoğin 615 mm bölgan.

Aholi soni haqida manbalar farq qiladi: ingliz tilidagi Vikipediyada 2017-yilda 38 998 kişi, rus tilidagi Vikipediyada 2019-yilda 84 000 kişi körsatilgan. Ilgari şahar asosan nasroniy bölgan; ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, musulmonlar hozir köpçilikni taşkil etadi, nasroniylar esa sezilarli ozçilik. Rus tilidagi Vikipediyada aholining taxminan yarmi arab nasroniylari, yarmi arab musulmonlari deyiladi.

Ramalla Falastin ma'muriyatining rasmiy markazi bölgani uçun bu yerda xalqaro taşkilotlar ştab-kvartiralari va diplomatik vakolatxonalar joylaşgan. 2000-yillar oxirida quriliş avj oldi (yiliga 8 % gaça), 2002–2010-yillarda şaharning qurilgan maydoni 5 baravar ösgan. 2010-yilda yuzdan ortiq falastinlik biznes Şarqiy Quddusdan Ramallaga köçişini e'lon qilgan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, şaharda Falastin prezidentining rasmiy qarorgohi Muqota'a, Falastin Qonunçilik kengaşi va xavfsizlik xizmatlari ştab-kvartirasi bor. Şuningdek, bir neçta muzey va madaniyat markazlari hamda tungi hayoti bilan tanilgan.