Bordeaux

Bordo (fransuzça: Bordeaux) — Fransiyaning janubi-ğarbida, Garonna daryosi böyida joylaşgan şahar va kommuna. U Jironda departamentining ma'muriy markazi hamda Yangi Akvitaniya mintaqasining markazi hisoblanadi.

Manbalarga köra, şahar örnida miloddan avvalgi taxminan 300-yilda kelt qabilasi bituriglar (vivisklar) joylaşgan va şaharni Burdigala deb atagan. Miloddan avvalgi taxminan 60-yilda şahar Rim hukmronligi ostiga ötgan va qalay hamda qörğoşin savdosining muhim markaziga aylangan. Keyinçalik Bordoga vandallar, vestgotlar va franklar hujum qilgan; 6-asr oxirida u merovinglar davlati tarkibida graflik va arxiyepiskoplik markazi bölgan. 9-asrda şaharga vikinglar va normanlar hujum qilgan.

12–15-asrlarda, Akvitaniya gertsogi Eleonora Plantagenet sulolasidan Genrix II ga turmuşga çiqqaç, Bordo ingliz toji ostida gullab-yaşnagan; vino savdosi rivojlangan. Kasteyon jangidan (1453) söng şahar Fransiyaga qöşib olingan. 1462-yilda mahalliy parlament tuzilgan. Şahar Fronda harakatiga qöşilgan va 1653-yilda Lyudovik XIV qöşini kirgaç, Fransiya qirolligiga amalda qöşilgan.

18-asrda Bordo Fransiyaning eng gavjum porti bölgan; ingliz tilidagi manbaga köra, qahva, kakao, şakar, paxta va indigo yetkazib bergan. Şu bilan birga şahar qul savdosi markazi ham bölgan: kema egalari taxminan 500 ekspeditsiyada 150 000 afrikalikni olib ketgan. Fransuz inqilobi davrida şaharda jirondistlar partiyasi faol bölgan. 1870–1871-yillarda, 1914-yil kuzida va 1940-yilda Fransiya hukumati Bordoga köçib kelgan. 1940–1943-yillarda portda Italiya BETASOM suv osti kemalari bazasi bölgan, keyin undan nemis suv osti kemalari ham foydalangan.

Şahar maydoni — 49,36 km². U dengiz sathidan 1–42 m (örtaça 6 m) balandlikda joylaşgan. Garonna daryosi şaharni çap va öng qirğoqlarga ajratadi. Iqlimi mutadil, dengiz ta'siridagi: qiş yumşoq va yomğirli, yoz quyoşli va mutadil issiq.

Manbalarda aholi soni turliça berilgan: ÖzME ma'lumotiga köra 208 ming kişi (1990), Vikipediyaning özbekça maqolasida 229 900 kişi (2005), rus tilidagi maqolada taxminan 259 ming (2020), ingliz tilidagi maqolada esa 267 991 kişi (2023). Ingliz tilidagi maqolaga köra, şahar atrofi bilan birga aholi 1 426 278 kişi (2023). Rus tilidagi maqolada aglomerasiya aholisi taxminan 796 ming deb körsatilgan; bu raqamlar turli yillar va hisoblaş usullariga tegişli bölişi mumkin.

Bordo vino işlab çiqariş va savdosi bilan maşhur. Rus tilidagi maqolaga köra, atrofda taxminan 14 000 vino işlab çiqaruvçi faoliyat yuritadi, uzumzorlar 117 514 gektarni egallaydi, yillik işlab çiqariş 700 million şişani taşkil qiladi. Vino klassifikatsiyasi 1855-yilda joriy etilgan. Ingliz tilidagi maqolaga köra, şaharda dunyodagi asosiy vino körgazmasi Vinexpo ötkaziladi.

Şahar aviatsiya, kosmos va mudofaa sanoatining markazi: Dassault Aviation, Safran, Thales va boşqa kompaniyalar korxonalari joylaşgan. Kemasozlik, kimyo, farmatsevtika va oziq-ovqat korxonalari ham bor. Xizmat körsatiş sohasida mehnatga layoqatli aholining taxminan 80 foizi band. Dengiz porti yiliga taxminan 1600 kemani qabul qiladi va 9 million tonna yuk (şundan 4,1 million tonna uglevodorod) qayta işlaydi; ÖzME ma'lumotida yuk aylanmasi yiliga 10 million tonna deb berilgan (1990-yillar).

Şaharda universitet (1441-yildan), muzeylar va teatrlar bor. 2007-yilda tarixiy markaz — «Oy porti» (Port de la Lune) YUNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan. Ingliz tilidagi maqolaga köra, Bordoda 362 dan ortiq tarixiy yodgorlik bor va bu körsatkiç böyiça Parijdan keyin ikkinçi örinda turadi. Markaziy maydonlar 18-asrda qurilgan; Sent-Andre sobori (12–14-asrlar) va Katta teatr (1773–1780) saqlangan. Rus tilidagi maqolaga köra, Tasviriy san'at muzeyi Fransiyaning eng qadimgi muzeylaridan biri hisoblanadi.