Nyu Deli

Nyu Deli — Hindiston poytaxti, Deli megapolisining bir qismi. U Hindiston hukumatining uçala boş organi joylaşgan şahar bölib, maydoni 42,7 km².

Britaniya hukmronligi davrida 1911-yil dekabrigaça Hindiston poytaxti Kalkutta edi. 1900-yillar boşida poytaxtni Delidan boşqariş qulayroq, deb hisoblanib, uni köçiriş taklif qilindi. 1911-yil 12-dekabrda qirol Georg V poytaxt Deliga köçirilişini e'lon qildi. Nyu Delining poydevor toşi ham Georg V tomonidan qöyilgan; ingliz tilidagi manbaga köra, bu uç kundan keyin Kingsway Camp'da bölgan.

Şaharning katta qismini britaniyalik me'morlar Edvin Lyutyens va Gerbert Beyker loyihalagan, şuning uçun u «Lyutyens Delisi» deb ham ataladi. Quriliş Birinçi jahon uruşidan keyin jadal boşlanib, 1931-yilga kelib yakunlandi; Kannot-Pleys savdo hududi 1929–1933-yillarda qurilgan. Hindiston 1947-yilda mustaqil bölgaç, Nyu Deli çeklangan avtonomiya oldi. 1991-yilgi Konstitutsiyaga 69-tuzatiş Deli ittifoq hududining rasmiy nomini «Deli milliy poytaxt hududi» deb belgiladi.

Şahar Hind–Gang tekisligida, Yamuna daryosi qayiri yaqinida joylaşgan. U IV seysmik zonada yotadi, şuning uçun zilzilalar bölib turadi. Iqlimi — issiq yozi va salqin qişi bor, yoz uzoq davom etadi, yoğingarçilik asosan iyul va avgustdagi musson paytida tuşadi. Yillik örtaça harorat taxminan 25 °C. Ingliz tilidagi manbaga köra, Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti 2014-yilda Nyu Delini özi kuzatgan taxminan 1600 şahar orasida havosi eng ifloslangani deb belgilagan.

Rus tilidagi manbaga köra, 2003-yilda Nyu Deli aholisi 295 000 kişi edi; butun Deli milliy poytaxt hududida esa 14,1 million kişi yaşaydi. Delida aholining 82 % hinduizmga, 11,7 % islomga, 4,0 % sikxizmga, 1,1 % jaynizmga va 0,9 % xristianlikka e'tiqod qiladi. Asosiy til — hind tili; ingliz, panjob va urdu tillari ham keng qöllanadi.

Şaharning markazida Rajiv Chouk (avvalgi nomi Kannot-Pleys) joylaşgan — Hindistondagi yirik tijorat va moliya markazlaridan biri. Nyu Delida asosiy iş beruvçi davlat va yarim davlat sektori bölgan. Xizmat körsatiş sohasi — axborot texnologiyalari, telekommunikatsiya, mehmonxona, bank işi, ommaviy axborot vositalari va turizm — rivojlangan. Delining uçinçi sektori 2004–2005-yillarda yalpi içki mahsulotning 78,4 % ini taşkil etgan.

Şaharning markaziy öqi — Rajpat yöli Hindiston darvozasidan Raştrapati Bxavangaça çözilgan. Raştrapati Bxavan (Prezident qarorgohi) Raysina tepaligida joylaşgan; uning yonida Kotibiyat va Beyker loyihalagan Parlament uyi bor. Şantipat böylab 19 ta xorijiy elçixona joylaşgan. Hududda Jantar-Mantar va Lodi boğlari kabi tarixiy obidalar bor, Hindiston Milliy muzeyi esa mamlakatdagi eng yirik muzey hisoblanadi.

Respublika kuni, Mustaqillik kuni va Gandi Jayanti keng nişonlanadi. Divali, Xoli, Durga Puja, Iyd al-Fitr, Iyd al-Azho va Rojdestvo kabi diniy bayramlar ötkaziladi. Qutb festivalida musiqaçilar va raqqosalar Qutb Minor fonida çiqiş qiladi.