Jakarta

Jakarta — Indoneziyaning poytaxti va eng yirik şahri. U Java orolining şimoli-ğarbiy sohilida, Chiliwung daryosining Java dengiziga quyiliş joyida joylaşgan va ma'muriy maqomi jihatidan provinsiyaga tenglaştirilgan. Şahar maydoni taxminan 664 km².

Şahar örnida Sunda podşoligining Sunda Kelapa porti bölgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, 1527-yilda islom kuçlari Kalapani egallagan; mansabdorni Fatahillah deb körsatuvçi va Sunan Gunung Jati deb körsatuvçi manbalar bir-biridan farq qiladi. Öşandan söng aholi punkti Jayakerta (Jayakarta) deb atalgan va Bantam sultonligiga qaram bölgan. Rus tilidagi maqolada 22-iyun 1527-yil rasmiy tttaşkil topgan sana va Şahar kuni sifatida körsatilgan.

1619-yilda Gollandiya Ost-Indiya kompaniyasi Jayakartani egallab, örnida Bataviyani barpo etgan. Bataviya kompaniyaning Osiyodagi asosiy ma'muriy markazi va muhim savdo porti bölgan. 1740-yilda Bataviyada xitoylik aholi qirğin qilingan. 1942-yilda yapon işğoli ma'muriyati şaharni Jakarta deb qayta nomlagan. Indoneziya mustaqilligi 1945-yil 17-avgustda şu yerda e'lon qilingan. Inqilob davrida respublika hukumati Jokyakartaga köçgan; Jakarta 1950-yilda unitar respublika poytaxtiga aylangan. Rasmiy qonuniy nomlaniş haqida rus manbasida 1949-yil 30-dekabr körsatilgan.

Prezident Sukarno davrida şaharda Milliy monument, Senayan sport majmuasi kabi yirik loyihalar amalga oşirilgan. 2007-yilda aholi birinçi marta gubernatorni töğridan-töğri saylagan. 2022-yilda hukumat poytaxtni Şarqiy Kalimantandagi Nusantaraga köçiriş uçun huquqiy asos yaratgan; prezident farmoni çiqqunça poytaxt vazifalari Jakartada qoladi.

Şahar Jakarta körfazi böyida joylaşgan. Şimoliy qismi dengiz sathidan örtaça 8 m balandlikdagi tekislik, janubi tepaliklardan iborat. Hududning yarmidan köpi dengiz sathidan pastda, şuning uçun yomğirli mavsumda köp joylar suv ostida qoladi. Yer osti suvlarini iste'mol qiliş tufayli tuproq yiliga 10 sm gaça çökmoqda (boşqa matnda 5–10 sm, Şimoliy Jakartada 20 sm gaça).

Şahar orqali 13 ga yaqin daryo oqadi; eng muhimi Chiliwung şaharni ğarbiy va şarqiy qismlarga ajratadi. 1996-yilgi toşqinda 5000 gektar yer suv ostida qolgan, zarar 5200 milliard rupiy (572 mln AQSh dollari)ni taşkil etgan, kamida 85 kişi halok bölgan, taxminan 350 ming kişi uyini tark etgan. Toşqinlarni kamaytiriş uçun Chiliwungdan Çipinang daryosigaça yer osti kanali qurilgan. Niderlandiya Jakarta körfazi atrofida töğon loyihasi hujjatlari uçun 4 million dollar ajratgan; loyihani 2025-yilgaça amalga oşiriş rejalaştirilgan. Şahar şarqda Ğarbiy Java, ğarbda Banten provinsiyasi bilan çegaradoş.

1930-yildan buyon aholi deyarli 17 barobar oşgan. U 1950-yillar boşida 823 ming, 1961-yilda 2,9 mln, 1971-yilda 4,6 mln, 1980-yilda 6,5 mln kişi bölgan. Rus manbasiga köra, 2020-yilgi röyxat böyiça aholi 10 562 088 kişi. Aglomeratsiya aholisi BMT ma'lumotiga köra 42 mln ga yaqin. Ingliz manbasiga köra, şaharda etnik köpçilik yöq; yirik guruhlar orasida yavaliklar, betavilar, sundaliklar va xitoylar bor.

Jakarta — mamlakatning yirik sanoat va moliya markazi. Özbekça maqolaga köra, şaharda 27 mingdan ortiq korxona (8 mingdan ortiği hunarmandçilik) bor: avtomobil yiğiş, töqimaçilik, poyabzal, elektronika, oziq-ovqat, kimyo, farmatsevtika, kemasozlik va boşqa tarmoqlar. Tanjungpriok porti orqali kauçuk, çoy, kofe kabi mahsulotlar çiqariladi. 2021-yil 1-yanvar holatiga eng kam iş haqi oyiga 4 416 186 rupiy (313,84 dollar) bölgan.

Şaharda Penang darvozasi (1671), çerkov (1695), şahar boşqarmasi binosi (1710–12) saqlangan. Zamonaviy inşootlar qatoriga sport majmuasi, Prezident saroyi va Mustaqillik monumenti kiradi. Markaziy Jakartada Milliy monument (Monas), Istiqlol masjidi va muzeylar joylaşgan. Şimoliy Jakartadagi Ancol Dreamland Janubi-Şarqiy Osiyodagi yirik turistik majmua sifatida ta'riflangan. Şaharda universitetlar, kutubxonalar, muzeylar va teatrlar bor.