Tel-aviv

Tel Aviv-Yafo (odatda şunçaki Tel Aviv) — Isroilning Örtayer dengizi qirğoğida, Guş Dan metropoliten hududida joylaşgan şahar. U mamlakatning iqtisodiy va texnologik markazi hamda jahonning yuqori texnologiyalar markazlaridan biri hisoblanadi.

Şaharga 1909-yilda Yişuv vakillari tomonidan asos solingan va dastlab Ahuzat Bayit deb nomlangan. Bu nom qadimiy port şahar Yafo taşqarisida zamonaviy turar joylar quruvçi yahudiy uyuşmasining nomi edi. Yafoning özida inson istiqomati alomatlari taxminan m. avv. 7500-yillarga borib taqaladi, şahar esa kamida m. avv. 1800-yillarda taşkil topgan; 1515-yilda u Usmonlilar qöliga ötgan.

1880-yillardagi birinçi Aliya davrida Yafo taşqarisida yangi yahudiy mahallalari paydo böldi. Eng dastlabkisi — 1887-yilda Mizrahim yahudiylari asos solgan Neve Tzedek. 1906-yilda Akiva Aryeh Weiss taşabbusi bilan Ahuzat Bayit jamiyati tuzildi. 1909-yil 11-aprelda 66 yahudiy oilasi qum tepaligida çiğanoqlar yordamida lotoreya ötkazib, yer uçastkalarini bölib oldi; bu sana şaharga asos solingan rasmiy kun hisoblanadi. 1910-yil 21-mayda Tel Aviv nomi qabul qilindi. 1915-yilgi röyxatda aholi soni 2679 kişi edi. 1917-yilda Usmonli hukumati Yafo va Tel Aviv aholisini uruş çorasi sifatida köçirib yubordi; asosan yahudiy aholisiga qaratilgan bu buyruqdan keyin şahar ösişi töxtadi.

Birinçi jahon uruşida Tel Aviv 1917-yil oxirida Britaniya armiyasi tomonidan egallanib, 1948-yilgaça Britaniya boşqargan Falastin mandati tarkibida böldi. 1921-yilda unga Yafo munitsipalitetidagi şaharça maqomi berildi, 1934-yilga kelib esa Yafodan mustaqil böldi. 1923-yilda Tel Aviv Falastinda elektr tarmoğiga ulangan birinçi şaharça böldi. 1925-yilda Patrick Geddes şahar boş rejasini tuzdi, uni Meir Dizengoff boşçiligidagi şahar kengaşi qabul qildi. 1948-yilda Isroil Mustaqillik Deklaratsiyasi şaharda e'lon qilindi. 1950-yil aprelida Tel Aviv Yafo bilan birlaştirildi, avgustdan esa Tel Aviv-Yafo deb atala boşladi.

Şahar Örtayer dengizi sohilida, Isroil qirğoq tekisligining markaziy qismida joylaşgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, u Quddusdan 65 km şimoli-ğarbda, qirğoq böylab 13,5 km ga çözilgan va maydoni 50 km² ni taşkil etadi. Relyefi qirğoqqa parallel uçta past tizmadan iborat. Asosiy daryosi — Yarkon. Iqlimi yumşoq subtropik, örtayerdengizça (Köppen böyiça Csa); örtaça yillik harorat 20 °C, yillik yoğin 532 mm atrofida.

Aholi soni manbalarda har xil keltirilgan: özbekça Vikipediyada 474 530, inglizça Vikipediyada 494 900, rusça Vikipediyada 2020-yil uçun 460 613 kişi. Şarqiy Iyerusalim Isroil tarkibida hisoblansa, Tel Aviv aholi soni böyiça ikkinçi, hisoblanmasa birinçi şahar böladi. 1922-yilgi röyxatda aholi 15 185 kişi, 1931-yilda 46 101 kişi edi. 1931-yilgi röyxatda musulmonlar soni ingliz manbasida 106, özbek manbasida esa 73 arab sifatida körsatilgan.

Tel Aviv Yaqin Şarqda iqtisod hajmi böyiça uçinçi (inglizça manbada uçinçi yoki törtinçi), aholi jon boşiga iqtisod böyiça esa birinçi örinda turadi. U global startaplar ekotizimlari röyxatida 4-örinni egallaydi. 2022-yilgi Global moliyaviy markazlar indeksida şahar özbekça manbada 57-, inglizça manbada 53-örinda körsatilgan. Rusça manbaga köra, şaharda mamlakatdagi iş örinlarining oltidan bir qismi mavjud, bank va suğurta kompaniyalarining deyarli barça boş idoralari hamda Isroilning yagona birjasi şu yerda joylaşgan. Şahar jahonda yaşaş narxi eng qimmat şahar hisoblanadi. Şaharga yiliga 2,5 milliondan ortiq turist taşrif buyuradi.

Şahar mamlakatning yirik muzeylari, teatrlari va musiqa muassasalari joylaşgan markaz. 1931-yilda Habima teatri Tel Avivga köçib keldi. Şahardagi «Oq şahar» — 4000 dan ortiq International uslubidagi binolar majmuasi 2003-yilda UNESCO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan; Tel Aviv bunday binolar eng ziç joylaşgan şahar hisoblanadi. Maşhur joylar qatoriga Eski Yafo, Eretz Israel muzeyi, San'at muzeyi, Yarkon boği va qirğoq böyi sohili kiradi. Şaharda 30 000 dan ortiq talabasi bor, Isroildagi eng yirik Tel Aviv universiteti ham joylaşgan.