Turin

Turin (italyança: Torino) — Italiyaning şimoliy qismidagi şahar, mamlakatning muhim sanoat va madaniy markazi. Pyemont viloyati hamda Turin provinsiyasining ma'muriy markazi.

Manbalarda şaharning kelib çiqişi haqida turliça ma'lumot bor. Özbekça Vikipediyaga köra, şaharga mil. av. 29–28-yillarda rimliklarning harbiy istehkomi sifatida qişloq örnida asos solingan. Rusça Vikipediyaga köra, harbiy lager Castra Taurinorum taxminan mil. av. 28-yilda tttaşkil etilgan va keyinroq imperator Avgust şarafiga Augusta Taurinorum koloniyasi deb atalgan. Inglizça Vikipediyada Rim koloniyasi mil. av. 28-yildan keyin taşkil etilgani taxmin qilinadi.

Mil. av. 218-yilda Gannibal qöşinlari galliy-ligur qabilasi tavrinlarning Taurasia qal'asini uç kunlik qamaldan söng egallagan. 4-asrning 80-yillaridan şaharda xristian yepiskopining qarorgohi paydo bölgan.

Örta asrlarda 940-yillarda Turin Arduiniçi markgraflarining qarorgohiga aylangan. Adelaida Suzskaya Savoya grafi Ottoga turmuşga çiqqaç, şahar Savoya graflari va mahalliy knyaz-yepiskoplarning qöşma mulki bölgan. 1563-yilda Emmanuil Filibert Turinni Savoya sulolasining poytaxtiga aylantirgan. Turin universiteti rusça manbada 1404-yilda taşkil etilgani, inglizça va özbekça manbalarda 15-asrda taşkil topgani aytiladi.

1706-yilda ispan merosi uçun uruş davrida fransuzlar şaharni 117 kun qamal qilgan. Şundan söng Savoya hukmdorlari qirol unvonini olgan. 1720–1860-yillarda Turin Sardiniya qirolligining, 1860–65-yillarda Italiya qirolligining poytaxti bölgan. Inglizça manbaga köra, 1865-yilda poytaxt Florensiyaga köçirilgan. 1911-yilda şaharda Jahon körgazmasi ötkazilgan, 2006-yilda qişki Olimpiya öyinlari bölgan.

Turin Italiyaning şimoli-ğarbida, Po daryosi böyida joylaşgan. Ğarb va şimoldan Alp toğlari, şarqdan Monferrato tepaliklarining davomi bölgan baland tepalik örab turadi. Şahar orqali Po va uning uçta irmoği — Dora Ripariya, Stura di Lanso va Sangone oqib ötadi. Iqlimi subtropik va mötadil iqlim çegarasida; qişi Italiyaning boşqa şaharlariga nisbatan sovuqroq, kuz va qişda tez-tez tuman böladi.

Özbekça Vikipediyada aholisi 857,4 ming kişi (2000), rusça manbada taxminan 876 ming (2018) va şahar atrofi bilan 1,7 million, inglizça manbada 855 654 kişi körsatilgan. Rusça manbaga köra, 2009-yilda aholi 910 000 atrofida bölgan; çet elliklar taxminan 13,5% ni taşkil etgan, ular orasida Ruminiya, Marokaş va Albaniyadan kelganlar köp. Inglizça manbaga köra, aholi 1971-yilda 1,2 millionga yaqin bölib, keyin kamaygan.

Turin transport yöllarining yirik tuguni va Italiyaning yirik sanoat markazi. Sanoatda “FIAT” konserni yetakçi. Mamlakatda işlab çiqariladigan avtomobillarning uluşi özbekça manbada 90%, rusça manbada 80% deb körsatilgan. Şuningdek, traktor, samolyot, aviamotor, temir yöl va elektrotexnika jihozlari, aniq mexanika, optika, radioelektronika, metallurgiya, kimyo, farmatsevtika, poligrafiya, töqimaçilik, tikuvçilik va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Turin modali kiyimlar tikiş markazi hamdir.

Şahar barokko, rokoko, neoklassitsizm va modern uslubidagi me'morçiligi bilan maşhur. Palazzo Madama kabi saroylar, boğlar va maydonlarning aksari 16–18-asrlarda qurilgan. Antik davrdan Palatina darvozasi va Rim teatri qoldiqlari saqlangan. Turin sobori Turin kafanini saqlaydi. Şaharning ramzi — Mole Antonelliana minorasi, unda Italiya milliy kinematografiya muzeyi joylaşgan. Turin Misr muzeyi Yevropada qadimgi Misr sivilizatsiyasiga bağişlangan birinçi ixtisoslaşgan muzey sanaladi. Şuningdek, Avtomobil muzeyi va Superga monastiri bor. 1997-yilda YuNESKO Savoya sulolasi qarorgohlarini Jahon merosi röyxatiga kiritgan. Şaharda Juzeppe Verdi nomidagi konservatoriya, 1982-yildan beri xalqaro yoş kino festivali ötadi, yanvarning oxirgi yakşanbasida karnaval uyuştiriladi. 2022-yilda Yevrovidenie qöşiq tanlovi şu yerda bölgan. Maşhur futbol klublari — “Yuventus” va “Torino”.