Pnompen

Pnompen — Kambodja poytaxti va eng gavjum şahri. U Tonlesap daryosining Mekong daryosiga quyiliş joyida joylaşgan port bölib, mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi.

Rivoyatga köra, şahar Penh ismli ayol tomonidan asos solingan: u daryoda suzib ketayotgan daraxt tanasidan buddaviy haykallarni topib, ularni joylaştiriş uçun tepalik (pnom) yasatgan. Keyinçalik bu joyda Vat Pnom ibodatxonasi paydo bölgan. Nomi «Penh tepaligi» ma'nosini bildiradi. Şahar ttaşkil topgan vaqt manbalarda turliça körsatilgan: özbekça Vikipediyada 14-asr, rus va ingliz Vikipediyalarida 1372-yil deyilgan.

Poytaxt maqomini olgan yil ham turliça berilgan: özbekça manbada 1443-yildan vaqtvaqti bilan poytaxt bölgan, 1866-yildan esa doimiy poytaxt. Rus manbasiga köra, birinçi marta 1431-yilda qirol Ponya Yat poytaxtni Angkor-Tomdan köçirgan; rus va ingliz manbalari şahar 1432-yildan 1505-yilgaça (73 yil) qirollik poytaxti bölganini, söng qariyb 360 yil taşlab ketilganini yozadi. Doimiy poytaxt bölgan yilni rus manbasi 1866-yil (qirol Norodom I davri) deydi, ingliz manbasi esa 1865-yildan deydi.

1870-yillardan boşlab fransuz mustamlaka ma'muriyati qişloqni şaharga aylantirib, mehmonxona, maktab, bank, sud va kasalxonalar qurdi. 1920-yillarga kelib şahar «Osiyo injusi» nomi bilan tanilgan. Vyetnam uruşi davrida şaharga minglab qoçoqlar kelib, 1975-yilga kelib aholi soni taxminan 2–3 million kişiga yetgan. Qizil kxmerlar şaharni 1975-yil 17-aprelda egallab, aholini qişloq joylardagi mehnat lagerlariga köçirgan. Tuolsleng maktabi S-21 qamoqxonasiga aylantirilgan; hozir u Genotsid muzeyi. 1979-yil 7-yanvarda Vyetnam armiyasi qizil kxmerlarni şahardan çiqarib yubordi, odamlar qaytib kela boşladi. Keyin xorijiy sarmoya va yordam, şuningdek Osiyo taraqqiyot banki va Jahon banki qarzlari hisobiga infratuzilma tiklandi.

Şahar Kambodjaning markaziy qismi janubida joylaşgan va butunlay Kandal provinsiyasi bilan öralgan. U Tonlesap, Mekong va Bassak daryolari qirğoqlarida joylaşgan. Yomğirli mavsumda ba'zi hududlarni suv bosiş xavfi bor.

Iqlimi subekvatorial, mussonli. Özbekça manbaga köra yanvarning örtaça temperaturasi 24,6°, iyulniki 27,5°, yillik yoğin 1470 mm atrofida. Rus manbasida harorat 18° dan 38 °C gaça, ingliz manbasida 22 dan 35 °C gaça deb berilgan.

Özbekça manbada aholi 1990-yillar örtalarida 920 ming kişi, asosan kxmerlar deyilgan. 1998-yilgi röyxatda 862 ming, 2008-yilda 1,3 million kişi qayd etilgan. Ingliz manbasiga köra 2019-yilda aholi 2 129 371 kişi bölgan; 2017-yilgi sörovda aholining 95,3 foizi kxmerlar, 4 foizi çamlar, 0,7 foizi boşqalar (asosan xitoy va vyetnamliklar). Rasmiy til — kxmer tili; ingliz va fransuz tillari ham işlatiladi.

Şahar transport yöllari tuguni; xalqaro ahamiyatdagi aeroporti bor. Kema va avtomobil ta'mirlaş, avtomobil yiğiş, oziq-ovqat, yoğoçsozlik, tamaki, tökimaçilik sanoati korxonalari va issiqlik elektr stansiyasi faoliyat yuritadi, quriliş materiallari işlab çiqariladi. Ingliz manbasiga köra iqtisodiyot tikuvçilik, savdo, kiçik va örta biznesga tayanadi; köçmas mulk va turizm ham hissa qöşadi.

Pnompen mamlakatning madaniy va ilmiy markazi: unda universitetlar, oliy texnika instituti, iqtisodiyot instituti, ilmiy jamiyatlar, muzeylar, kutubxonalar va teatrlar bor. Diqqatga sazovor joylar: Vat Pnom ibodatxonasi, Qirol saroyi majmuasi, Pstxmey (Yangi bozor), «Kumuş pagoda», Mustaqillik yodgorligi, Kambodja milliy muzeyi va Genotsid muzeyi.