Kinşasa

Kinşasa (1966-yilgaça Leopoldvil) — Kongo Demokratik Respublikasining poytaxti va eng yirik şahri. U Kongo daryosi böyida, Kongo Respublikasining poytaxti Brazzavilning qarşisida joylaşgan. Şahar bir vaqtning özida mamlakatning 26 ta provinsiyasidan biri hamdir.

Şahar 1881-yilda Genri Morton Stenli tomonidan savdo punkti sifatida asos solingan va Belgiya qiroli Leopold II şarafiga Leopoldvil deb atalgan. Bu hudud avvalroq asrlar davomida teke va humbu xalqlari yaşagan joy bölgan, Nşasa nomi bilan tanilgan. Leopoldvil Livingston şarşaralaridan yuqorida Kongo daryosidagi birinçi kemalar qatnaydigan port bölgan. 1898-yilda Matadi–Kinşasa temir yöli qurib bitkazilgan, bu şaharning tez ösişiga sabab bölgan.

Şaharning Belgiya Kongosi poytaxtiga aylangan vaqti manbalarda turliça körsatilgan (pastdagi «Ziddiyatli ma'lumotlar» qismiga qarang). Mustaqillik 1960-yil 30-iyunda e'lon qilingan. Mobutu Sese Seko hokimiyatga kelgaç, nomlarni afrikalaştiriş siyosati yuritilgan va 1966-yil 30-iyunda Leopoldvil Kinşasa deb qayta nomlangan; nom şahar hududida bölgan qişloq nomidan olingan. Şahar 1971—1997-yillarda Zair Respublikasining poytaxti bölgan. 1974-yilda şaharda Jorj Forman va Muhammad Ali örtasidagi boks uçraşuvi ötkazilgan.

Şahar Kongo daryosining çap sohili böylab çözilgan. Brazzavil bilan daryo orqali parom qatnaydi, köprik yöq. Inglizça ma'lumotga köra, şahar Pul-Malebo kölining janubiy sohilida yassi, pastlik hududda, örtaça taxminan 300 m balandlikda yotadi va maydoni 9965 km². Provinsiya hududining katta qismi qişloq joylardan iborat, şahar yönalişidagi ösiş asosan ğarbda keçadi. Ma'muriy jihatdan 24 kommunaga bölingan.

Iqlimi subekvatorial: quruq mavsum iyundan sentyabrgaça, qolgan vaqt yomğirli. Iyulning örtaça harorati taxminan 22° (rus manbasida 22,5°). Yillik yoğin 1359 mm.

Aholisi 2021-yilda 14,7 mln kişi deb baholangan; inglizça manbada 2026-yil uçun 18,5 mln taxmin keltirilgan. Aholining ösişi mamlakatning boşqa hududlaridan kelganlar hisobiga bölgan. Rasmiy til — fransuz tili, köpinça yozma şaklda işlatiladi; oğzaki muloqotda lingala keng tarqalgan, şuningdek kikongo, luba va suaxili tillari işlatiladi. Şahar aholisi «kinua» deb ataladi. Rus manbasiga köra, turmuş darajasi past, jinoyatçilik muammo hisoblanadi, 2006-yilda taxminan 14 ming uysiz bola bölgan.

Kinşasa mamlakatning asosiy savdo, transport, sanoat, moliya va madaniyat markazi hisoblanadi. Oziq-ovqat, töqimaçilik, tikuvçilik, kimyo, maşinasozlik, yoğoçsozlik, kemasozlik va quriliş materiallari sanoati bor; Maluku rayonida yirik metallurgiya kompleksi qurilgan. Şahar portida yillik yuk aylanmasi taxminan 2 mln t. N'jili aeroporti mamlakatdagi eng yirik xalqaro aeroport hisoblanadi. Şahar temir yöl orqali Matadi porti bilan boğlangan.

Şaharda Milliy universitet, Milliy pedagogika universiteti, Nafis san'at milliy akademiyasi, Milliy kutubxona, Kongo DR Milliy muzeyi va Xalq saroyi joylaşgan. Lovanium universiteti 1954-yilda oçilgan; uning qoşida 1958-yilda Afrikadagi birinçi yadro reaktori qurilgan. 2015-yilda Kinşasa YUNESKOning Musiqa şahri deb e'tirof etilgan. Eng maşhur sport turlari — futbol va basketbol; «Stad de Martir» stadioni 80 ming öringa möljallangan.

Şaharning Belgiya Kongosi poytaxtiga aylanişi: özbekça manbada 1926—1960-yillar ma'muriy markaz bölgani aytilgan; rus manbasida 1920-yilga kelib poytaxt bölgani; inglizça manbada 1923-yil qirollik farmoni bilan, 1929-yil 31-oktyabrda yakunlangani yozilgan. Kongo daryosining kengligi rus manbasida taxminan 2 km, inglizça manbada 4 km deb berilgan.