Seul

Seul (koreysça: 서울) — Koreya Respublikasining poytaxti va eng yirik şahri. Rasmiy nomi — Seul alohida maxsus şahri. Söz koreys tilida «poytaxt» degan ma'noni anglatadi.

Ingliz va rus tilidagi manbalarga köra, şahar tarixi Koreyning Uç qirolligidan biri bölgan Pekçe davriga (miloddan avvalgi 18-yil) borib taqaladi. Pekçe poytaxti Viresong hozirgi Seul hududida joylaşgan. Özbekça Vikipediyada Seul ilk örta asrlarda harbiy qal'a sifatida vujudga kelgani aytiladi. 11-asrda Koryo davlati bu yerda «Janubiy poytaxt» deb atalgan qasr-qal'a qurdi.

Li (Chosón) sulolasi davrida poytaxt şu yerga köçirildi. Özbekça Vikipediyada bu 1392-yil bilan boğlanadi, rus va ingliz Vikipediyasida esa Xanyan (Xansong) poytaxt sifatida 1394-yilda tanlangani va qurilişi şu yili boşlangani yoziladi. Kyonbokkun saroyi 1395-yilda tugallangan (ingliz Vikipediyasi), şahar atrofidagi qal'a devori taxminan 1396-yilda qisman bitgan.

1592—93-yillarda Seulni yaponlar bosib olib, vayron qilgan. 19-asr oxirida şahar xorijliklar uçun oçildi: 1876-yilda Koreya «oçildi», 1890-yillarda yöllar kengaytirildi, 1898-yilda elektr ta'minoti va suv quvuri işlari boşlandi, 1899-yil 4-mayda birinçi tramvay liniyalari oçildi. 1897-yilda Koreya imperiyasi e'lon qilindi. 1910-yilda Yaponiya Koreyani qöşib oldi va şahar Kyonson (Keydzyo) deb ataldi. Şahar nomi Seul deb 1946-yilda mustaqil Koreyada tasdiqlangan (rus Vikipediyasi); 1948-yildan Janubiy Koreya hukumatining boş qarorgohi.

Koreya uruşi paytida Seul bir neça marta qöldan-qölga ötdi va qattiq vayron böldi. Rus Vikipediyasiga köra, kamida 191 000 bino, 55 000 turar joy uyi va 1000 korxona xarobaga aylangan. Uruşdan keyin şahar tez tiklandi. 1988-yilda Seulda 24-yozgi Olimpiada öyinlari ötkazildi (özbekça Vikipediyada «14-Olimpiada» deb yozilgan), 2002-yilda esa jahon futbol çempionati öyinlaridan bir qismi şu yerda böldi.

Seul mamlakatning şimoli-ğarbida, tekislikda, toğlar bilan öralgan, Xangan daryosi böyida joylaşgan. Rus Vikipediyasiga köra, Sariq dengizgaça masofa töğri çiziqda 15 km, KXDR çegarasigaça 24 km. Özbekça Vikipediyada dengiz qirğoğidan 100 km içkarida deyilgan. Daryoning şimolidagi qism Kanbuk, janubidagi qism Kannam deb ataladi. Şimolda Pukxansan toği (836,5 m gaça) joylaşgan.

Iqlimi mussonli. Özbekça Vikipediyada yanvarning örtaça temperaturasi −6,2°, iyulniki 24,7°, yillik yoğin 1200 mm deyilgan. Rus Vikipediyasida yanvarning örtaça minimumi −5,5 °C, avgustning örtaça temperaturasi +26,1 °C, yoz oylarida yoğin miqdori oyiga 300 mm dan oşişi aytiladi.

Özbekça Vikipediyada aholisi 10,6 mln kişi (1998) deb berilgan. Rus Vikipediyasida 2025-yil uçun 9 602 826 kişi, ingliz Vikipediyasida 2024-yil holatiga taxminan 9,6 mln körsatilgan; ingliz Vikipediyasiga köra aholi soni 10 mln dan oşgan çöqqidan keyin 2014-yildan boşlab asta kamaymoqda. Seul–Inçxon aglomeratsiyasida 26 mln kişi yaşaydi (2023). Şahar 25 ta rayonga bölingan.

Seul — mamlakatning asosiy siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi, Şarqiy Osiyoning yetakçi moliya markazlaridan biri. Özbekça Vikipediyaga köra, Inçxon bilan birga mamlakat sanoat mahsulotining deyarli 50% ini beradi; elektrotexnika, radioelektronika, kimyo, töqimaçilik, oziq-ovqat, poligrafiya va metallurgiya korxonalari mavjud. Şahar transport yöllarining yirik tuguni, xalqaro aeroporti va metropoliteni bor. Ingliz Vikipediyasiga köra, Seul poytaxt hududida Samsung, LG, Hyundai kabi 15 ta «Fortune Global 500» kompaniyasining boş qarorgohlari joylaşgan.

Memoriy yodgorliklar orasida Kyonbokkun saroy majmuasi (1394), Xyonmyotxap ibodatxonasi (1085), Vongaks ibodatxonasi pagodasi (1467) va şahar devori qoldiqlari bor. Namsan toğida Seul teleminorasi (N Seoul Tower) joylaşgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, Seul hududida YUNESKO Jahon merosi obyektlari — Çandokkun, Çonmyo va boşqalar bor, şaharda Lotte World Tower va Dongdaemun Design Plaza kabi zamonaviy inşootlar qurilgan. Şahar 2010-yilda Jahon dizayn poytaxti deb e'lon qilingan. Seulda Davlat universiteti (1946), xususiy universitetlar, Milliy fanlar akademiyasi, muzeylar, kutubxonalar va teatrlar faoliyat yuritadi.