Greenlandic

Grenland tili (öz nomi — kalaallisut) — eskimos-aleut tillar oilasining eskimos tarmoğiga kiruvçi inuit tili. Grenlandiyaning yagona rasmiy tili bölib, lotin yozuvida yoziladi.

Kalaallisut va boşqa grenland lahjalari eskimos-aleut oilasiga kiradi va Kanada hamda Alyaskadagi inuit tillariga, masalan, inuktitutga yaqin. Asosiy lahja — ğarbiy grenland lahjasi kalaallisut; u köpinça butun grenland tiliga nisbatan umumiy nom sifatida işlatiladi. Ikkinçi lahja — şarqiy grenland (tunumiit oraasiat, tunumiisut). Inugxuit (Tule inuitlari) tili — inuktun (qutb inuitlari tili) ingliz tilidagi manbada inuktitutning lahjasi va Grenlandiyaga yaqinda kelgan til sifatida tasvirlanadi; rus tilidagi manbada esa u grenland tilining şimoliy lahjasi sifatida sanaladi.

Kalaallisut tört şevaga bölinadi: Upernavik atrofidagi şeva (şarqiy lahjaga öxşaş jihatlari bor), Uummannaq va Disko böyi şevasi, markaziy şeva (adabiy til şunga asoslangan; Sisimiut, Nuuk atrofi va janubda Maniitsoqqaça) hamda Narsaq va Qaqortoq atrofidagi janubiy şeva. Şarqiy lahja eng yangilikka moyil: undagi undoş va unli birikmalari ğarbiy lahjaga qaraganda köproq özlaşgan. Inuktun eng konservativ hisoblanadi.

Ingliz tilidagi manbaga köra, 2025-yilda taxminan 57 000 ona tilida sözlaşuvçi bor; bu eskimos-aleut tillari içida eng köp. Rus tilidagi manbada 2006-yil bahosi keltirilgan: taxminan 56 ming kişi, ulardan qariyb 49 ming nafari Grenlandiyada, qariyb 7 ming nafari Daniyada yaşaydi. Til Grenlandiya orolining şarqiy, janubi-ğarbiy va şimoli-ğarbiy qirğoqlarida tarqalgan.

2009-yil iyunidan grenland tili avtonom hududning yagona rasmiy tiliga aylandi; ungaça daniya tili bilan birga rasmiy edi. Grenlandiyada savodxonlik 100 foiz deb körsatiladi. Til YuNESKOning xavf ostidagi tillar kitobida «zaif» deb baholanadi. Ğarbiy lahja standartga aylangani uçun YuNESKO boşqa lahjalarni xavf ostida deb hisoblaydi.

Grenland tili mustamlakaçilik boşlanganidan beri lotin yozuvidan foydalanadi. Pauli Egede 1750-yilgi luğatida birinçi yozma me'yorni taklif qilgan. 1851-yildan 1973-yilgaça Samuel Kleynşmidt işlab çiqqan imlo işlatildi; unda «kra» harfi (ĸ) bor edi. 1973-yilgi islohot yozuvni oğzaki tilga yaqinlaştirdi, öqitişni osonlaştirdi va savodxonlikni oşirdi. Hozirgi alifboda 19 harf bor; h faqat undovlarda uçraydi, özlaşma söz va ismlarda qöşimça harflar ham qöllanadi.

Til Grenlandiyaga 13-asrda Tule madaniyati vakillari bilan kelgan; undan oldingi Saqqaq va Dorset madaniyatlari tillari noma'lum. Dastlabki tavsiflar 17-asrga oid. 18-asr boşida daniyalik missionerlar kelgaç, luğat va grammatikalar tuzila boşladi: Pauli Egede 1750-yilda birinçi luğatni, 1760-yilda birinçi grammatikani yozgan.

Daniya mustamlakasidan 1979-yildagi özini özi boşqarişgaça til daniya tili bosimini sezdi; 1950-yillarda Daniya til siyosati daniya tilini mustahkamlaşga qaratilgan edi. 1979-yildan «grenlandlaştiriş» siyosati boşlanib, grenland tili ta'lim tiliga aylandi.

Grenland tili polisintetik, faqat qöşimçalar (suffikslar) yordamida söz yasaydigan til. Sözlarga ildiz va qöşimçalar ketma-ket qöşilib, uzun sözlar hosil böladi. Ingliz tilidagi manbaga köra, 400–500 ta söz yasovçi va taxminan 318 ta şakl yasovçi qöşimça bor.

Ot sakkiz kelişikda (absolyutiv, ergativ, ekvativ, instrumental, lokativ, allativ, ablativ, prolativ) turlanadi va egalik şakliga ega. Fe'l sakkiz mayl böyiça tuslanadi, ega va töldiruvçining şaxs va soniga moslaşadi. Til tört şaxsni ajratadi, ikkilik son yöq. Ot birikmalarida ergativ tuzilma kuzatiladi. Gapda odatdagi söz tartibi: ega–töldiruvçi–kesim. Grammatik zamon yöq; vaqt munosabati kontekst, vaqt ravişlari yoki qöşimçalar orqali ifodalanadi, ayrim tilşunoslar esa kelasi zamon doim belgilanadi deb hisoblaydi.

Unli tovuşlar uçta: /i/, /u/, /a/. Uvulyar undoşlardan oldin /i/ va /u/ imloda e va o bilan yoziladi (masalan, illoqarpoq). Yagona diftong — /ai/, faqat söz oxirida keladi. Yangi tuşunçalar uçun odatda öz ildizlaridan yangi sözlar yasaladi, biroq daniya va ingliz tillaridan özlaşmalar ham köp.