Kaunas

Kaunas (litovça: Kaunas) — Litvadagi şahar, mamlakatda Vilnyusdan keyingi ikkinçi yirik şahar. 1919–1939 yillarda Litva Respublikasining vaqtinçalik poytaxti bölgan.

Arxeologik qazişmalarga köra, Nemunas va Neris qöşilgan joyda odamlar miloddan avvalgi ikkinçi va birinçi ming yillikda yaşagan. Hozirgi Eski şahar örnidagi aholi punkti eng keçi bilan milodiy 10-asrda paydo bölgan, 11-asrda yangi qişloqlar vujudga kelgan.

Şahar nomi birinçi marta qaçon tilga olingani haqida manbalar turliça. Özbekça Vikipediyada u yozma manbalarda 11-asrda tilga olingani aytiladi, rus va ingliz Vikipediyalarida esa 1361-yil körsatiladi. Ğişt Kaunas qal'asining qurilişi ham turliça berilgan: rusça manbada u 1361-yilda qurilgan, inglizça manbada 13-asr oxirida qurilgan va 1361-yilda tilga olingan deyiladi. 1362-yilda qal'ani Tevton ordeni qamaldan keyin egallab, vayron qilgan. 1408-yilda Vitovt şaharga Magdeburg huquqini bergan, 1413-yilda Kaunas povet markaziga aylangan. 1441-yilda şahar Ganza ittifoqiga qöşilgan; bu Litva Buyuk knyazligidagi yagona Ganza savdo vakolatxonasi bölgan.

1795-yilda Polşa–Litva davlatining uçinçi bölinişidan söng şahar Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan. 1843-yilda Kovno guberniyasi taşkil etilgan, 1862-yilda Rossiya va Germaniyani boğlovçi temir yöl qurilib, Kaunas yirik temir yöl tuguniga aylangan. 1917-yilgaça rus tilida şahar rasman Kovno deb atalgan. 1919-yilda Polşa armiyasi Vilnoni egallagaç, Kaunas Litvaning vaqtinçalik poytaxti böldi. Bu davrda şahar 18 dan 40 km² gaça kengaygan. Ikkinçi jahon uruşi davrida şaharda yahudiy getosi taşkil etilgan; rusça manbaga köra, Vilyampole mahallasiga 30 ming yahudiy majburan joylaştirilgan. 1944-yil 1-avgustda şaharga Qizil Armiya qismlari kirgan. Litva 1990-yil 11-martda mustaqillikni e'lon qildi.

Kaunas Litvadagi eng yirik ikki daryo — Nemunas va Neris qöşilgan joyda joylaşgan. Şahar yonida Litvadagi eng katta suv havzasi — Kaunas suv ombori bor. Kaunas daryo porti, temir yöl va şosse yöllari tuguni hisoblanadi.

Özbekça Vikipediyada aholisi 379 ming kişi (2001) deb berilgan. Rusça manbaga köra, 2023-yil 1-yanvarda şahar aholisi 319 790 kişi bölgan. Eurostat ta'rifidagi Kaunas funksional şahar hududi aholisi 2021-yilda 391 153 kişi deb baholangan; Kaunas şahar va tuman munitsipalitetlarida jami 447 946 doimiy aholi (2022) bölgan.

Kaunas respublikaning yirik sanoat markazi. Şaharda maşinasozlik (stanoksozlik, elektr motorlari, televizorlar), metallsozlik, yengil sanoat (töqimaçilik, trikotaj), oziq-ovqat, poligrafiya, kimyo (sun'iy tola zavodi) va yoğoçsozlik tarmoqlari rivojlangan; quriliş materiallari işlab çiqariladi. Sovet davrida avtobus zavodi va boşqa korxonalar oçilgan, 1960-yilda Kaunas GESi işga tuşgan. Mustaqillikdan keyin şahar iqtisodiyoti asta-sekin logistika, transport, turizm va axborot texnologiyalari kabi xizmat sohalariga ötgan.

Şaharda 5 oliy öquv yurti va 9 muzey bor, jumladan M. K. Çyurlenis nomidagi Badiiy muzey, Adabiyot muzeyi, Tarix muzeyi va «9-fort» muzeyi. Vitovt nomidagi Harbiy muzey ham mavjud. Ikki jahon uruşi oraliğidagi Kaunas modernizm uslubidagi me'morçiligi 2023-yilda YUNESKO Jahon merosi ob'yekti deb e'lon qilingan. Ingliz manbasiga köra, şahar YUNESKOning «Dizayn şahri» maqomiga ham ega bölgan. 1997-yildan beri töqimaçilik san'ati biennalesi ötkaziladi. 2017-yil 29-martda Kaunas 2022-yilning Yevropa madaniyat poytaxti deb nomlandi. Şaharning tarixiy gerbida 1993-yil 30-iyundagi prezident farmoni bilan tiklangan qizil qalqondagi oq tur surati bor; turning şoxlari orasida oltin xoç tasvirlangan.