Bayrut

Bayrut (arabça: بيروت) — Livan Respublikasining poytaxti va eng yirik şahri. U Örta dengizning şarqiy sohilidagi yarim orolda, Livan qirğoğining örtasida joylaşgan yirik port hisoblanadi.

Bayrut haqida birinçi eslatma miloddan avvalgi 15-asrga oid. Ingliz tilidagi Vikipediyada nom Amarna xatlaridagi akkad mixxat lavhalarida uçraşi aytiladi. Şahar nomi qadimgi semit tilidagi „quduq“ ma'nosidagi sözdan kelib çiqqan deyiladi. Miloddan avvalgi 18–17-asrlarda Qadimgi Misr fir'avnlari uning portlaridan foydalangan. Uzoq vaqt şahar qöşni Tir va Sidon „soyasida“ bölgan, Rim imperiyasi davrida esa ta'sirga ega bölib, huquq maktabi bilan maşhur bölgan. Bu maktabda Yustinian kodeksining asosiy qoidalari işlab çiqilgan, deb yoziladi.

Milodiy 635-yilda şahar arablar tomonidan bosib olinib, Arab xalifaligi tarkibiga kiritildi. Salibçilar uni egallagan sana Özbekça Vikipediyada 1110-yil, boşqasida 1100-yil deb körsatilgan. 1516-yilda turklar qöliga ötdi. Druzlarning mustaqil amiri Faxr ad-Din II davrida şaharda Yevropa madaniyatini joriy etişga urinilgan; uning hukmronlik yillari manbalarda turliça berilgan: 1584–1635 (Özbekça Vikipediya) va 1595–1634 (boşqa manba). 1768–1774-yillardagi rus-turk uruşi paytida rus otryadlari şaharga yaqinlaşib, qamaldan söng Bayrut taslim böldi. 1831–1840-yillarda şahar Misr hukmronligi ostida böldi, 1840-yil sentyabrda ingliz eskadroni uni bombardimon qildi. 1866-yilda hozirgi Bayrutdagi Amerika universiteti „Suriya protestant kolleji“ sifatida taşkil etildi.

1920–1943-yillarda Bayrut Fransiya mandati ostidagi Livanning poytaxti bölgan, 1943-yildan mustaqil Livan Respublikasining poytaxti. 1975-yilda boşlangan fuqarolar uruşi şaharga katta vayronagarçilik keltirdi va uni ğarbiy (musulmon) hamda şarqiy (xristian) qismlarga bölgan „yaşil çiziq“ paydo böldi. 1982-yil 6-iyunda Isroil armiyasi Livanga kirib, Ğarbiy Bayrut ikki oy qamal qilindi. Uruş 1990-yilda tugadi. 2020-yil 4-avgustda port hududida kuçli portlaş sodir bölib, 210 kişi halok böldi, 6 ming kişi jarohat oldi.

Şahar yarim orolda, Livan Örta dengiz qirğoğining örtasida joylaşgan. Iqlimi Örta dengiz iqlimi: yozi issiq va quruq, qişi juda yumşoq va yomğirli. Özbekça Vikipediyaga köra, yanvarning örtaça temperaturasi 14°, avgustniki 28°, yillik yoğin örtaça 900 mm.

Livanda 1932-yildan beri aholini röyxatga oliş ötkazilmagan, şuning uçun baholar turliça: bir manbada 938 940 dan 1 303 129 kişigaça, boşqasida 300 mingdan 2 milliongaça. Katta Bayrut aglomeratsiyasida 2,2 million (Özbekça Vikipediya) yoki 2025-yil holatiga 2,4 million kişi (inglizça Vikipediya) yaşaydi.

Bayrut Livan va Yaqin Şarqning diniy jihatdan eng xilma-xil şaharlaridan biri. Fuqarolar uruşidan keyin mahallalar asosan din böyiça ajralgan: şarqiy qismda nasroniylar, ğarbiy qismda sunniy musulmonlar köpçilik. 2009-yilgi saylovda ovoz bergan 435 462 kişining 45 foizi sunniylar, 39 foizi nasroniylar, 14 foizi şialar bölgan.

Bayrut — yirik port, temir yöl va avtomobil yöllari tuguni hamda mamlakatning savdo-moliya markazi. Köplab bank va korporatsiyalar şu yerda joylaşgan. Özbekça Vikipediyaga köra, davlat sanoat korxonalarining 60 foizi şu yerda; töqimaçilik, trikotaj, kön, oziq-ovqat va metallsozlik rivojlangan. Port orqali sitrus mevalari, olma, zaytun moyi, xom ipak va jun çiqariladi.

Me'moriy yodgorliklardan Jome al-Umariy masjidi (1291-yilda qayta qurilgan) va „Saroy masjidi“ (16-asr boşi) saqlangan. Şahar markazidagi asosiy maydon — Şahidlar maydoni, unda 2008-yilda qurilgan Muhammad al-Amin masjidi bor. Xamra köçasi restoran va dökonlari bilan maşhur; Yulduz maydoni yaqinida pravoslav Avliyo Georgiy sobori va qadimgi Rim forumi xarobalari joylaşgan. Şaharda universitetlar, Milliy kutubxona, Katta me'moriy muzey va Sursok zamonaviy san'at muzeyi mavjud.