Dan tili

Dan tili (dansk) — danlar tili. U german tillarining Skandinaviya şoxobçasiga kiradi va Daniyaning rasmiy tili hisoblanadi.

Dan tili german tillarining şimoliy (Skandinaviya) şoxobçasiga mansub. U şved tili bilan birga qadimgi skandinav tilining şarqiy lahjalaridan kelib çiqqan, şuning uçun şarqiy skandinav tillariga kiradi. Norveg nyunorsk, farer va island tillari ğarbiy skandinav tillari sifatida tasniflanadi. Dan, norveg va şved tillari ança darajada özaro tuşuniladi, biroq sözlaşuv dan tili norveg va şved tillaridan sezilarli farq qiladi. Dan tilining uçta asosiy lahja hududi bor: ğarbiy (yutland), orol (standart til şu guruhga kiradi) va şarqiy (bornholm va skon lahjalari) lahjalar. Adabiy dan tili zeland lahjalari asosida şakllangan.

Dan tili asosan Daniyada, şuningdek, Farer orollarida, Grenlandiyada va Şimoliy Germaniyada tarqalgan. Sözlaşuvçilar soni haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: özbekça Vikipediyada 5,0 mln.ga yaqin, inglizça Vikipediyada taxminan 5,5 mln, rusça Vikipediyada (2019) taxminan 6 mln kişi.

Daniyada tilning rasmiy maqomi bor. Özbekça Vikipediyaga köra, 16–19-asrlarda dan tili Norvegiyada ham rasmiy va sözlaşuv tili bölgan; rusça Vikipediyada esa 15-asr — 19-asr boşlarida Norvegiyada, 19-asr örtalarigaça Şlezvig-Golşteynda rasmiy til bölgani aytilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Grenlandiya, Farer orollari, Islandiya va Janubiy Şlezvigda dan tilida sözlaşuvçi jamoalar bor, Şlezvigda u ozçilik tili maqomiga ega. Rusça manbaga köra, Islandiya maktablarida dan tili 6-sinfdan majburiy örganiladi.

Yozuvi lotin alifbosi asosida. Rusça Vikipediyaga köra, dan alifbosi 29 harfdan iborat; Ææ, Øø, Åå harflari alohida xususiyat hisoblanadi, Qq, Ww, Zz harflari faqat çet sözlarda uçraydi. Åå harfi 1948-yildagi imlo islohoti bilan kiritilgan, ungaça örniga Aa digrafi işlatilgan. Şu islohot otlarning boş harf bilan yozilişini bekor qilgan.

Qadimgi yozma yodgorliklar runik yozuvda bölib, 9-asrga oid. Lotin yozuvidagi eng qadimgi yodgorliklar sifatida viloyat qonunlari (masalan, 1203–22-yillardagi Skon qonuni, 1241-yildagi Yutland qonuni) körsatiladi.

Tarixda dan tilining uç davri farqlanadi: umumskandinaviya asos tili (3–9-asrlar), eski dan tili (9–16-asrlar) va yangi dan tili (16-asrdan keyin). Rusça manbaga köra, 9–13-asrlarda diftonglarning bir qismi monoftongga ötgan, undoşlar çöziqligi yöqolgan, kelişik tizimi soddalaşgan, quyi nemis tilidan köp söz özlaşgan. Inglizça manbaga köra, 16-asrgaça dan tili standartsiz lahjalar uzluksizligi edi; islohot va bosmaxona joriy etilgaç, Kopengagen lahjasiga asoslangan standart til şakllandi. Rusça manbada esa adabiy til zeland lahjalariga asoslangani aytiladi.

Birinçi bosma dan kitobi 1495-yilda çiqqan. 1550-yilda Bibliyaning dan tilidagi töliq tarjimasi naşr etilgan (inglizça manbada Kristian II Bibliyasi; rusça manbada «Christian III's Bibel»). Özbekça Vikipediyaga köra, hozirgi adabiy dan tili 18-asrga kelib şakllangan.

Hozirgi adabiy dan tili uçun analitik quriliş xos. Fonetikasida çöziq va qisqa unlilar mavjud (özbekça manbada 10 juft), undoşlar faqat qisqa. Inglizça manbaga köra, tilda 27 fonemali unli bor va uning ritmik öziga xosligi stød hodisasi bilan boğliq. Otlar birlik va köplikda keladi, umumiy va qaratqiç kelişigida turlanadi. Inglizça manbada ot va sifatlar umumiy va örta jinsni farqlaşi, fe'lda şaxs bilan özgariş yöqolgani, gap tartibi V2 ekani aytilgan. Yangi sözlar qöşimçalar yordamida va sözlarni qöşiş yöli bilan yasaladi.