Male

Male — Maldiv Respublikasining poytaxti va mamlakatdagi eng yirik aholi punkti. Dunyoning eng gavjum şaharlaridan biri hisoblanadi.

Maldiv orollariga birinçi bölib hind yarimoroli va Seylon qirğoqlaridan kelgan dravidlar joylaşgan. Rivoyatga köra, şahar nomi bilan boğliq hudud dastlab şahzoda Koimala kelib joylaşgan qumloq bölgan; orol Maa-le (Male) deb nomlangan. Qadimda şahar Mahal nomi bilan ham atalgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Maldiv orollarining nomi ham Male nomidan kelib çiqqan.

Maldivda 1153-yilda sultonlik taşkil topganidan beri Male hududida hokimiyat organlari, jumladan sulton joylaşgan. Arab sayyohi Ibn Battuta Maleda bölib, şahar tavsifini yozgan; uning taşrifi yili özbekça Vikipediyada 1342-yil, inglizça Vikipediyada 1343-yil deb körsatilgan. 16-asrda portugallar bu yerda savdo posti taşkil etgan (özbekça Vikipediyada ular hukmronlik qilgani aytilgan). Inglizça Vikipediyaga köra, 17-asrda sulton Muhammad Imoduddin şaharni devor bilan mustahkamlagan. 1857-yilda Angliya bosib olgan (özbekça Vikipediya). 1965-yil iyuldan Male mustaqil Maldiv davlatining poytaxti. 1968-yilda monarxiya bekor qilingaç, prezident Ibrohim Nosir davrida şahar qayta qurilib, qirollik saroyi va istehkomlarning köpi buzilgan. Şahar aholisi 1888-yilda 2148 kişi, 1967-yilda 11 453, 1977-yilda 29 522 kişi bölgan; 1986-yilga kelib orol atrofidagi sayoz lagunaning özi töldirib quruqlikka aylantirilgan.

Şahar Şimoliy Male atollining janubiy qirğoğida joylaşgan. Ma'muriy jihatdan Male oroli, Hulhumale, Gulhifalu, Villingili va boşqa orollarni öz içiga oladi; aeroport Hulhule orolida. Şahar oltita bölimga bölingan: Male orolida törttasi (Mafannu, Henveyru, Galolu, Maçangoli), beşinçisi Vilimale (ilgari qamoqxona, keyin kurort), oltinçisi 2004-yildan aholi yaşayotgan sun'iy Hulhumale oroli. Iqlimi mussonli bölib, yil davomida harorat deyarli özgarmaydi: örtaça eng yuqori 30 °C, eng past 26–26,5 °C. Yillik yoğin miqdori rusça Vikipediyada 1536 mm, inglizçada 1900 mm dan sal köp, özbekçada esa 250 mm gaça deb berilgan.

Şahar atrofida quruqlik bölmagani uçun butun infratuzilma uning özida joylaşgan. Içimlik suvi 50–60 m çuqurlikdagi quduqlardan olinib, teskari osmos yöli bilan çuçuklaştiriladi. Elektr energiyasi dizel elektrostansiyalarda işlab çiqariladi. Çiqindi suvlar tozalanmay okeanga taşlanadi, qattiq çiqindilar yaqin orollarga olib borilib, lagunalarni töldirişda işlatiladi.

Aholi soni 2022-yilda rusça Vikipediyaga köra 212 138, inglizçaga köra 211 908 kişi deb baholangan. Ingliz manbasiga köra, mamlakat aholisining uçdan biridan sal kamroği poytaxtda yaşaydi; 1987-yilda 20 000 kişi bölgan aholi 2006-yilda 100 000 ga yetgan. Köpçilik kiçik uylar yoki köp xonadonli binolarda yaşaydi. Maldivdagi hindistonlik çet ellik jamoa ikkinçi yirik bölib, taxminan 27 000 kişini taşkil etadi. Maydoni manbalarda turliça: 6,8 km² (rusça) va 1,9 km² (inglizça).

Maldiv iqtisodiyotining asosi turizm bölib, YAIMning 28 foizini va valyuta tuşumining 60 foizdan köpini beradi. Male — mamlakatning savdo markazi: markaziy port va gavan şu yerda joylaşgan. Maldivian va Villa Air aviakompaniyalarining boş idoralari şaharda. Özbekça Vikipediyaga köra, portdan quritilgan baliq, kokos yonğoği va kopra çetga çiqariladi; baliq ovlaş kemalari va zargarlik buyumlari işlab çiqariladi, tikuvçilik fabrikasi va baliq konservalaş zavodi bor.

Islom 1153-yildan şaharning tarixi va me'moriy qiyofasida muhim örin tutgan. Şahardagi Hukuru Miskiy (Juma masjidi) 17-asrda marjon toşdan qurilgan va mamlakatdagi eng qadimgi masjidlardan biri hisoblanadi. Uning röparasida Abu al-Barakat Yusuf al-Barbariy maqbarasi (Medhu Ziyaaraiy) joylaşgan; u Maldivni 1153-yilda islomga ötkazgan deb hisoblanadi. Sulton saroyi binosi hozir muzey sifatida xizmat qiladi.