Valletta

Valletta (maltaça: il-Belt Valletta) — Malta davlatining poytaxti. Şahar Malta orolining şimoli-şarqiy sohilidagi qoyali yarim orolda, Grand-Harbour va Marsamşett buxtalari oraliğida joylaşgan.

Şahar nomi 1565-yilda orolni turklardan himoya qilgan Ioannitlar ordeni magistri Jan Parisot de la Valletta nomi bilan boğliq. Yarim orolda şahar quriş fikri orden tomonidan 1524-yilda ilgari surilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, 1565-yilgi Katta qamaldan söng magistr yangi mustahkam şahar qurişga kirişgan; poydevorning birinçi toşini 1566-yil 28-martda qöygan. Loyihani italiyalik me'mor Françesko Laparelli işlab çiqqan, 1570-yildan qurilişni uning öquvçisi (inglizça manbada — yordamçisi) Jirolamo Kassar davom ettirgan. Ingliz manbasiga köra, şahar 1570-yillar boşida asosan qurib bitkazilgan va 1571-yil 18-martda poytaxtga aylangan.

1798-yilda fransuzlar orolga bostirib kirib, Ordenni çiqarib yubordi. Fransiya qöşinlari 1800-yil sentabrida inglizlarga taslim böldi. 19-asr boşida Britaniya fuqarolik komissari Genri Pigot şahar istehkomlarining aksariyatini buzişga rozi bölgan, ammo bu amalga oşmadi, qörğonlar saqlanib qoldi. Valletta va Mdinani boğlaydigan temir yöl 1883-yilda oçilgan, 1931-yilda avtobuslar ommalaşgaç yopilgan.

1939-yilda şahar Qirollik floti Örta yer dengizi flotining ştab-kvartirasi sifatida tark etildi. Ikkinçi jahon uruşi davomida nemis va italyan havo hujumlari katta vayronagarçilik keltirdi; 19-asrda qurilgan Qirollik opera teatri ham yöqolgan binolardan biri böldi. Rus Vikipediyasiga köra, 1974-yildan Valletta mustaqil Malta Respublikasining rasmiy poytaxti hisoblanadi.

Şahar ikki tabiiy buxta — Marsamşett va Grand-Harbour orasidagi yarim orolda joylaşgan. Grand-Harbour Maltaning asosiy porti hisoblanadi. Iqlimi Örta dengizga xos: yozi issiq va quruq, qişi iliq va yomğirli. Yoğingarçilikning köp qismi qiş oylariga töğri keladi. Yanvarda örtaça eng yuqori harorat taxminan 16 °C, avgustda taxminan 32 °C; örtaça eng past harorat yanvarda taxminan 10 °C, avgustda 23 °C. Yillik yoğin miqdori haqida manbalar turliça: özbekça maqolada — 500 mm, rusça maqolada — taxminan 550 mm.

Aholi soni haqidagi ma'lumotlar manbalarda turliça: özbekça maqolada 1990-yillar örtalarida 7,9 mingdan ortiq, rusça maqolada 2014-yil mart holatiga 6444, inglizça maqolada 2021-yilda 5157, 2024-yil iyulida esa 5226 kişi (4400 nafari Malta fuqarosi, 826 nafari çet el fuqarosi) körsatilgan. Rusça manbaga köra, aholi asosan maltaliklar bölib, maltaça va inglizça sözlaşadi, köpçiligi katoliklar.

Valletta — dengiz porti va Maltaning ma'muriy hamda savdo markazi; inglizça manbaga köra, dökonlar, barlar va kafelar joylaşgan tijorat markazi. Özbekça maqolada kemasozlik, kema ta'mirlaş, oziq-ovqat, töqimaçilik, tikuvçilik va charm poyabzal sanoati korxonalari hamda baliq ovlanişi qayd etilgan.

Şahar 1980-yildan YuNESKO Butunjahon merosi röyxatida. Inglizça manbaga köra, 0,55 km² maydonda 320 ta yodgorlik bor, şahar 2018-yilda Yevropa madaniyat poytaxti bölgan. Universitet özbekça manbada 1762-yildan, rusça manbada 1769-yildan deb körsatilgan. Şaharda muzeylar, milliy kutubxona va teatr mavjud.

Rusça manbaga köra, şaharning markaziy köçasi — Respublika köçasi Sent-Elmo qal'asigaça çöziladi; qal'ada harbiy muzey joylaşgan. Buyuk magistr saroyi 1570–1580-yillarda qurilgan va hozir Malta prezidenti qarorgohi hisoblanadi. Oberj de Kastil boş vazir qarorgohi, Oberj de Provans esa Milliy arxeologiya muzeyi. Şuningdek, Avliyo Pavel sobori, Kasa-Rossa-Pikkola va iezuitlar çerkovi ma'lum. Parlament 2015-yildan şahar kiriş qismidagi Parlament binosida joylaşgan. Har yili yanvarda Vallettada xalqaro barokko musiqasi festivali ötkaziladi.