Bangi

Bangi (Bangui) — Markaziy Afrika Respublikasining poytaxti va eng yirik şahri. U Ubangi daryosi böyida joylaşgan port bölib, mamlakatning ma'muriy, savdo va tijorat markazi hisoblanadi.

Şahar 1889-yilda fransuz harbiy posti sifatida ttaşkil etilgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, zamonaviy Bangiga 26-iyunda Miçel Dolisie va Alfred Uzac Brazzavil ma'muri Albert Dolisie topşiriği bilan asos solgan. Dastlabki joy Ubangi toşloqlaridan 10 km janubda bölgan. 1906-yilda Bangi fransuz ma'muriyatining yangi markazi etib tanlangan. Keyinçalik u Fransuz Ekvatorial Afrikasi tarkibida harbiy va ma'muriy markaz bölib qolgan. Ubangi-Şari mustamlakasi 1958-yilda Markaziy Afrika Respublikasi nomi bilan muxtoriyat olgan, 1960-yilda esa Fransiyadan mustaqil bölgan.

Şahar va uning atrofida temir davriga oid kamida 26 arxeologik joy topilgan. Ular 2006-yil 11-aprelda YUNESKOning Butunjahon merosi dastlabki röyxatiga madaniyat toifasida kiritilgan. Bangiga eng yaqin joy — Pendere-Sengue; uning davri miloddan avvalgi 9-asrga yaqin bölişi mumkin.

1970-yilda prezident Jan-Bedel Bokassa Bangi universitetini oçgan, keyingi yili «Air Centrafrique» aviakompaniyasini tuzgan va şaharda ikkita yangi haşamatli mehmonxona qurişni buyurgan. 1981-yil martdagi saylovlardan söng şaharda keng kölamli zöravonlik bölgan; 1-sentyabrda Andre Kolingba hokimiyatni egallagan. 1996-yil mayda askarlar qözğoloni bölib, 50 dan ortiq odam halok bölgan; şu yili şahar dunyodagi eng xavfli şaharlardan biri deb atalgan. 2003-yil martda Fransua Bozize Bangini egallab, Patasseni hokimiyatdan çetlatgan. 2013-yil 23-martda «Seleka» isyonçilari şaharga kirgan. 2014-yil boşida ingliz manbasiga köra taxminan 500 ming kişi uyini tark etgan. 2021-yil 13-yanvarda taxminan 200 isyonçi şaharga hujum qilgan, ammo qaytarilgan. 2009-yilda Mercer Human Resources Consulting tadqiqotida Bangi hayot sifati böyiça 215 şahardan 214-örinni egallagan.

Bangi Ubangi daryosi qirğoğida, Mpoko daryosi quyilişi yaqinida joylaşgan. Daryo Markaziy Afrika Respublikasi va Kongo Demokratik Respublikasi çegarasini belgilaydi; qarama-qarşi sohilda Kongoning Zongo şahri bor. Şahar maydoni 67 km². Markazda Bokassaga bağişlangan katta ravoq, prezident saroyi va markaziy bozor bor; 5 km şimolda turar joy mavzesi, eng katta bozor va tungi klublarning aksariyati joylaşgan.

Iqlimi — tropik savanna. Yomğirli fasl may–oktabrda davom etadi (boşqa manbada mart–noyabr deyilgan), momaqaldiroq va çaqmoq tez-tez böladi. Pastlikdagi mahallalarni suv bosadi: 2009-yil iyun–iyulda kuçli yomğirlar 11 ming kişini uysiz qoldirgan. Şaharda Bangi magnit anomaliyasi markazi joylaşgan — Afrikadagi eng yirik yer pösti anomaliyasi.

Özbekiston milliy ensiklopediyasida aholisi 790 ming kişi (2014) deb berilgan; ingliz manbasida 2020-yil taxminiy hisobi 889 231. Şahar sakkiz şahar tumani, 16 guruh va 205 mahalladan iborat. Çekkalarda köpçilik loy ğiştdan qurilgan, somon tomli «kodros» uylarida yaşaydi. Mamlakat aholisining köpçiligi ğarbiy hududlarda, Bangi atrofida yaşaydi.

Bangida töqimaçilik mahsulotlari, oziq-ovqat, pivo, poyabzal va sovun işlab çiqariladi; metallsozlik va taxta tiliş korxonalari ham bor. Asosiy eksport mahsulotlari — paxta, yoğoç, kofe va sizal. 2001-yildan beri işsizlik taxminan 23 % atrofida bölgan. Bangida daryo porti va Bangi-Mpoko xalqaro aeroporti bor; mamlakat xalqaro savdosining katta qismi şu şahar orqali ötadi. Daryo paromlari Brazzavil va Zongoga qatnaydi, avtomobil yöllari Kamerun, Çad va Sudan bilan boğlaydi. 1946-yilda Ğarbiy Afrika banki şaharda birinçi bank filialini oçgan.

Şaharda universitet, muzeylar va kinoteatrlar bor. Bangi universiteti 1970-yilda taşkil etilgan. Diqqatga sazovor joylar orasida B. Boganda nomidagi muzey va Bokassa saroyi bor. Notr-Dam sobori Bangi rim-katolik arxiyeparxiyasining qarorgohi. 1970-yillarda şahar «La Coquette» («gözal şahar») deb ham atalgan.