Yangon

Yangon (inglizça: Rangoon, Rangun) — Myanmaning eng katta şahri va Yangon viloyatining ma'muriy markazi. Şahar mamlakatning asosiy iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi; u 2000-yillarning örtalarigaça poytaxt bölgan.

Arxeologlarning fikriga köra, miloddan avvalgi 5-asrda Yangon daryosi böyida Okkala degan aholi punkti bölgan, uning aholisi asosan baliqçilik bilan şuğullangan. 11-asr boşlarida (1028–1043) uning örnida mon xalqining turar joyi — Dagon paydo böldi; u Shuedagoun pagodasi atrofida ösgan. 1755-yilda qirol Alaunpaya Dagonni bosib olib, uni «Yangon» deb atadi. Şahar nomi birmaça yan («duşmanlar») va koun («tugamoq») sözlaridan iborat bölib, «Duşmanlikning oxiri» deb tarjima qilinadi. Manbalarda nomning özgargan yili haqida ma'lumot turliça: özbekça va rusça maqolalarda 1775-yil, 1755-yilda Alaunpaya bosib olgani ham körsatilgan. «Rangun» mustamlaka nomi, ehtimol, arakan lahjasidagi talaffuzning inglizçalaştirilişidan kelib çiqqan.

Birinçi Angliya–Birma uruşi (1824–1826) davrida inglizlar şaharni bosib oldi, lekin uruşdan söng uni qaytardi. 1841-yilda şahar yonğinda vayron böldi. 1852-yilda Ikkinçi Angliya–Birma uruşidan keyin inglizlar Yangon va butun Quyi Birma ustidan nazorat örnatdi. Armiya muhandisi leytenant Aleksandr Freyzerning rejasi asosida deltada muntazam törli yangi şahar qurildi. 1857-yilgi Hindiston qözğolonidan keyin sönggi Muğal imperatori Bahodurşoh II şu yerga surgun qilindi. 1885-yilda Uçinçi Angliya–Birma uruşidan söng Yangon butun Britaniya Birmasining poytaxti böldi. Boğlari va köllari bilan mustamlaka şahri «Şarqning boğ şahri» nomi bilan maşhur bölgan.

Yangonda 1920, 1936 va 1938-yillarda Britaniya hukmronligiga qarşi umummilliy iş taşlaşlar boşlangan. 1942–1945-yillarda şahar yapon qöşinlari tomonidan bosib olindi va 1945-yil may oyida ittifoqçilar tomonidan ozod qilindi. 1948-yil 4-yanvarda Yangon Birma Ittifoqining poytaxti böldi. 1989-yilda şaharga Yangon nomi qaytarildi. 1950-yillarda Taketa, Şimoliy va Janubiy Okkalapa, 1980-yillarda Xlaingthaya, Şvepita va Janubiy Dagon yöldoş şaharlari qurildi. Poytaxt Neypidoga köçirilgan; bu yil manbalarda 2005 va 2006 deb turliça körsatilgan. 2008-yil may oyida şaharga «Nargis» siklon zarba berdi.

Yangon Quyi Myanmada, Yangon va Pegu daryolarining qöşilişida, Moutama (Martaban) körfazidan taxminan 30 km uzoqlikda joylaşgan. Katta Yangonning maydoni taxminan 600 km². Iqlimi tropik mussonli (rusça manbada — subekvatorial): yomğirli mavsum maydan oktyabrgaça, quruq mavsum noyabrdan aprelgaça davom etadi. Quruq mavsumda örtaça maksimal harorat aprelda +37 °C ni taşkil etadi. Şahar 4 ta tumanga bölingan, ular 33 ta kiçik tumanni birlaştiradi; şaharni Yangon taraqqiyot qömitasi (YCDC) boşqaradi.

Yangon — Myanmadagi eng gavjum şahar, ammo aholi soni haqidagi hisob-kitoblar turliça (sönggi röyxat 1983-yilda ötkazilgan). BMT 2010-yilda aholini 4,35 million, AQSh Davlat departamenti 2009-yilda 5,5 million deb hisoblagan. Yangon — mamlakatdagi eng köp millatli şahar: Ikkinçi jahon uruşigaça nisbiy köpçilikni hindlar taşkil etgan, hozir asosiy qismi birmalardir. Hindiston va Janubiy Osiyo mamlakatlaridan kelganlar hamda birma xitoylari katta jamoalarni taşkil qiladi; şaharda arakanlar va karenlar ham köp. Asosiy muloqot tili — birma tili.

Yangon — mamlakatning savdo, sanoat, transport va bank-moliya markazi. Port okean kemalarini qabul qila oladi, xalqaro aeroport mavjud. Şoli oqlaş, taxta tiliş, yoğ-moy, töqimaçilik, farmatsevtika, jut, neftni qayta işlaş, pölatprokat, avtomobil yiğiş, kemasozlik va kema ta'mirlaş korxonalari joylaşgan. Hunarmandçilikda an'anaviy badiiy buyumlar, matolar va poyabzal tayyorlanadi. Şahar infratuzilmasi, ingliz tilidagi manbaga köra, yetarli darajada emas.

Şaharda universitet, muzeylar, milliy kutubxona va nafis san'at maktabi bor. Me'moriy yodgorliklardan buddaviylarning muqaddas joyi — Shuedagoun pagodasi majmuasi saqlangan. Yangonda Janubi-Şarqiy Osiyodagi eng köp mustamlaka davri binolari mavjud; 1996-yilda taxminan 200 ta bino şahar meros röyxatiga kiritilgan.