VOSE QÖZĞOLONI (1887-1888) -Buxoro amirligi hududida bölib ötgan xalq qözğoloni. 19-a.ning 70-y.larigaça Kölob, Qorategin, Darvoz, Voxon, Röşon, Şuğnon viloyatlari yarim mustaqil mulk (şohlik, beklik)lar edi. 70—80-y.larda çor mustamlakaçi ma'murlari yordamida mazkur viloyatlar va mulklar amirlik hududiga qöşib olindi. Şu munosabat b-n bu boy toğli ölkani soliq va b. bahonalar b-n talon-taroj qiliş boşlandi. Buning ustiga 1881 y.dan boşlab Afğoniston tomondan çigirtkalar yopirilib, ekinlarni nobud etdi. Çigirtkaga qarşi amir va mustamlakaçi ma'murlar heç qanday tadbiru çora körmadilar. 1885 y. ekinlar hosil berganda amir omillari kelib, qurğoqçilik yillari (1881—84) uçun ham xiroj talab qildi. Şu talab xalqning tölib turgan sabr kosasini toşirib yubordi. Xalq qözğaddi. Unga Xovaling amlokdorligida yaşaydigan Abdulvose degan dehqon yigit boşçilik qildi. Sarihisor, Maxdumdor, Zuvoili, Qizilmozor qişloqlaridan ming nafarga yaqin qözğolonçi kelib qöşildi. Vose boşçiligidagi qözğolonçilar Qizilsuv daryosining öng qirğoğida joylaşgan Baljuvon toğ qal'asi tomon yurdilar. Bek huzuriga elçi jönatdilar. Lekin elçilar ölimga mahkum etildi. Bek sarbozlari qözğolonçilarga qarata öt oçdilar. Ikki örtadagi qonli jangda qözğolonçilarning qöli baland keldi. Bek öz odamlari b-n Kongurt qal'asiga çekindi. Vose Baljuvonni egalladi va mahbuslarni ozod etdi. Baljuvon begiga Kölob, Hisor va Buxorodan yordam keldi va u Baljuvonni qözğolonçilar qölidan qaytarib olişga muvaffaq böldi. Vose qözğolonçilari safi yanada kengaydi va Baljuvon yana egallandi. Şu orada Hisor begi Ostonaqul quşbegi Kölob, Qorategin sarbozlari b-n yetib keldi. Nurek yaqinidagi jangda Vose boşliq qözğolonçilar yengildi. Vose Xovaling qal'asi tomon çekinadi. Unga ergaşgan qözğolonçilarni sarbozlar ta'qib etib, qirğin uyuştiradilar. Baljuvon begi qölga tuşgan 40 nafar qözğolon rahbarini qal'a oldida qatl ettiradi. Vose Xovaling tumanida bir şörobdaralik tanişi uyiga berkinadi. Uy egasi sotqinlik qilib, Voseni bekka tutib beradi. Baljuvon begi Abdulqodir uni 130 nafar asirlar b-n birga Ostonaqul quşbegiga topşiradi. Vose va b. qözğolon rahbarlarini Şahrisabzgaça, Amir Abdulahad qarorgohi-gaça sazoyi qilib piyoda haydab boradilar. Amir uni Oqsaroy oldida dorga ostiradi. Boşqa bir guvohlikka köra amir Voseni öz qabuliga kiritgan. Vosening aççiq sözlariga çiday olmagan amir yonidagi qöriqçilariga «Çop!» deb buyurgan. Bir sarboz Vosening boşiga qiliç urgan. Ba'zi manbalarda Vosening Yusuf, Olloyor, Kulux miroxör, Azim, Rizo kabi jangovar döstlari bölgani, qözğolonçilar safida ayollar ham iştirok etgani, mas., Sayda ismli qiz otasi b-n birga sarbozlarga qarşi jang qilgani aytiladi. Vose öldirilgaç, Hasan, Davlat degan öğillari qözğolonni yana davom ettirdilar. Lekin, mustamlakaçi ma'murlar ulardan şafqatsizlarça öç oldilar. Xalq qahramoni Vose haqida doston, qöşiqlar töqilgan. Abdurauf Fitrat «Vose isyoni» (1931) dramasini, Ğani Abdullo «Vose» (1937) musiqali dramasini, Mirzo Tursunzoda «Vose qözğoloni» operasi librettosini (1939), Sotim Uluğzoda «Vose» dramasi va romanini yozgan.
Naim Norqulov.
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 245–246-b. — ziyouz.com