Krakov

Krakov — Polşaning janubida, Visla daryosi böyida joylaşgan şahar va Kiçik Polşa voyevodaligining ma'muriy markazi. U Polşaning Varşavadan keyingi ikkinçi yirik şahri hisoblanadi.

Özbekça maqolada şaharga 8–10-asrlarda asos solingani aytiladi. Inglizça manbaga köra, Krakov 8-asr atrofida Vavel tepaligida mustahkamlangan aholi punkti sifatida paydo bölgan. Rus tilidagi manbada Polşa poytaxti sifatida 1038-yildan 1596-yilgaça davr körsatilgan; özbekça maqolada esa şahar 11–16-asrlarda poytaxt bölgani yoziladi. Şaharning 1241-yilda möğullar hujumi vaqtida vayron qilingani qayd etilgan.

1364-yilda Qirol Kazimir III Krakov universitetiga asos soldi. 15–16-asrlar Polşaning «Oltin davri» deb atalgan, şu davrda Uyğoniş davri me'morligi va san'ati asarlari yaratilgan. 1596-yilda Sigizmund III poytaxtni Varşavaga köçirdi (rus manbasida saroy köçirilgan yil 1610 deb berilgan).

Polşaning uçinçi bölinişidan (1795) söng Krakov Avstriya hokimiyati ostiga ötdi. 1809—1815-yillarda Varşava gersogligi tarkibida böldi. 1815-yildagi Vena kongressi şaharni erkin şahar (Krakov Respublikasi) deb e'lon qildi. 1846-yilda Avstriya, Rossiya va Prussiya kelişuviga köra, u Avstriya tarkibiga qöşib olindi. 1918-yilda Polşa mustaqilligi tiklangaç, Krakov yana muhim şaharlardan biriga aylandi.

Ikkinçi jahon uruşi davrida (1939—1945) şahar faşistlar Germaniyasi tomonidan bosib olindi va general-gubernatorlik markazi böldi. Yahudiylar Krakov gettosiga joylaştirildi. Şahar uruşda deyarli zarar körmadi. Sotsialistik davrda sanoat ahamiyati oşdi; 1949-yilda çekkada Nova-Huta metallurgiya kombinati qurilişi boşlandi. 2000-yilda Krakov Yevropaning madaniyat poytaxti deb e'lon qilindi. 2016-yilda şaharda Jahon yoşlar kuni ötkazildi.

Şahar Visla daryosi böyida, Varşavadan 295 km masofada joylaşgan. Rus manbasiga köra, 2024-yilda şahar hududining 53 foizini yaşil ösimliklar egallagan. 2016-yilda Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti hisobotiga köra, Krakov Yevropa Ittifoqining eng ifloslangan şaharlari röyxatida 11-örinni egallagan; asosiy muammo — smog.

Özbekça maqolada aholi soni 740,6 ming kişi (1999) deb berilgan. Rus manbasida 809 168 kişi (2024-yil 31-dekabr), inglizça manbada 816 614 kişi (2025) körsatilgan; yaqin atrofdagi hududlar bilan birga aholi 1 milliondan oşadi, metropoliten hududida esa 1 428 363 kişi yaşaydi.

Krakov Polşaning muhim iqtisodiy markazi va transport yöllari tuguni. Xalqaro aeroporti bor. Qora metallurgiya, maşinasozlik, elektrotexnika va radioelektronika sanoati rivojlangan; kimyo, sement, mebel, kön-teri, tikuvçilik, farmatsevtika, parfyumeriya, poligrafiya, tamaki va oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Şaharda yirik xalqaro kompaniyalarning qariyb 50 ta filiali joylaşgan. Turizm muhim tarmoq: 2010-yilda şaharga 8,1 million sayyoh kelgan.

Krakovda 1364-yilda asos solingan Yagellon universiteti, boşqa oliy öquv yurtlari, konçilik-metallurgiya akademiyasi, Milliy muzey va teatrlar bor. Qadimiy qismi Visla çap sohilidagi Vavel tepaligida joylaşgan. Me'moriy yodgorliklar orasida Vavel qirol qasri va sobori, Bibi Maryam bazilikasi, Rynek Glovni maydoni bor. Tarixiy markaz YUNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan (inglizça manbaga köra, 1978-yilda). Şaharda kinofestivallar va xalqaro körgazmalar ötkaziladi.