Gniezno

Gniezno — Polşaning ğarbiy-markaziy qismidagi, Buyuk Polşa voivodaligida joylaşgan şahar. U Pyastlar sulolasining asosiy şaharlaridan biri, 10-asr va 11-asr boşlarida Polşaning birinçi tarixiy poytaxti bölgan.

Şahar Polşaning eng qadimiy şaharlaridan hisoblanadi. Arxeologik izlar paleolit davrining oxiriga borib taqaladi. Lex va Panenskaya tepaliklaridagi dastlabki slavyan aholi punktlari 8-asrga oid. 10-asr boşida bu yerda slavyan dinining bir neça muqaddas joyi bölgan. Taxminan 940-yil atrofida Lex tepaligida Pyastlar knyazlarining mustahkam qarorgohi qurilgan.

Xalq rivoyatiga köra, Lex, Çex va Rus uç aka-uka ovga çiqib, turli tomonlarga ketgan. Lex oq burgutni uçratib, şu joyga joylaşgan va aholi punktini «gniazdo» (uya) sözidan Gniezno deb atagan.

Meşko I xristianlikni qabul qilgaç, uning öğli Boleslav I Jasur Avliyo Adalbert qoldiqlarini tepalikda qurilgan çerkovga qöygan. 1000-yilda Gnezno kongressi bölib, Boleslav Jasur Muqaddas Rim imperatori Otton III ni qabul qilgan; Gneznoda Polşa arxiyepiskopligi taşkil etilgan, Kolobjeg, Vrotslav va Krakovda yangi episkopliklar oçilgan. Gnezno sobori 1024-yilda Boleslav I, 1025-yilda Meşko II, 1076-yilda Boleslav II, 1295 va 1300-yillarda yana toj kiygiziş marosimlariga guvoh bölgan. 1038-yilda çex knyazi Bretislav I şaharni vayron qilgan, şundan söng poytaxt Krakovga köçirilgan. 1238-yilda şaharga şahar özini özi boşqariş huquqi berilgan. 1331-yilda şahar Tevton ritsarlari tomonidan vayron etilgan; 1419-yilda Gnezno arxiyepiskoplariga Polşa primasi unvoni berilgan.

1793-yilda Prussiya tarkibiga kirib, Gnezen deb atalgan (1807–1815-yillarda Varşava gersogligi tarkibida bölgan). 1918–1919-yillardagi Buyuk Polşa qözğolonidan söng Polşaga qaytgan. 1939-yil 11-sentabrda nemis qöşinlari şaharni egallagan. 1945-yil 21-yanvarda Qizil Armiya uni ozod etgan. 1979 va 1997-yillarda şaharga Papa Ioann Pavel II taşrif buyurgan. 2000-yilda kongressning 1000 yilligi nişonlanib, Gneznoda Seym ötkazilgan.

Gnezno Poznandan taxminan 50 km şarqda joylaşgan. Rivoyatga köra, Rim kabi yetti tepalikda barpo etilgan; ular orasida soborli Lex tepaligi va Bozor maydoni joylaşgan Panenskaya tepaligi bor. Şahar çegarasida beşta köl bor: Vinyari, Yelonek, Svyentokjiske, Koşik va Zaçişe.

Ingliz Vikipediyasiga köra, 2021-yilda aholi soni 66 769 kişi bölgan; şahar Buyuk Polşa voivodaligida oltinçi yirik şahar. Rus Vikipediyasi 2004-yil uçun 70 ming aholi keltiradi.

Gneznoda taxminan ellikta sanoat korxonasi bor. Asosiylari: oynalar va tom oynalari furnituralarini işlab çiqaruvçi NB Polska — VELUX hamda Panasonic Energy Poland S.A., u Yevropadagi eng yirik va Polşadagi yagona sink-uglerod batareyalari işlab çiqaruvçisi sifatida ta'riflanadi.

Gnezno sobori Polşadagi tarixiy jihatdan eng muhim çerkovlardan biri va Polşaning tarixiy yodgorligi sifatida belgilangan. Şuningdek, Eski şahar va Polşa davlati kelib çiqişi muzeyi mavjud. Me'moriy yodgorliklar orasida Bibi Maryam gotika çerkovi (taxminan 1342–1415), 1170-yil atrofida yasalgan maşhur bronza «Gnezno darvozalari», Avliyo Yan çerkovi (14-asr) va fransiskanlar çerkovi hamda monastiri (13-asr) bor. Şahar Avliyo Voytsex (Adalbert) homiyligida hisoblanadi. Gnezno arxiyepiskopi odatda Polşa primasi hisoblanadi; hozirgi arxiyepiskop — Voytsex Polak.