Al-Quvayt

Al-Quvayt (Kuvayt) — Kuvayt davlatining poytaxti. Şahar Fors qöltiğidagi Kuvayt buxtasining janubiy sohilida joylaşgan. Arabça nomi rus tilidagi manbaga köra «şaharça, qörğonça» ma'nosini bildiradi, butun mamlakat şu şahar nomi bilan atalgan.

Ingliz tilidagi manbaga köra, 18-asr boşi va örtalarida şahar kiçik baliqçi qişloği bölgan. Özbekça manbada Kuvayt 18-asr boşidan qurila boşlagani va 1756-yildan Saboh amirligining poytaxti bölgani aytiladi. Asr davomida şahar Hindiston, Maskat, Bağdod, Eron va Arabiston örtasidagi tranzit savdoning yirik markaziga aylangan. Kema quriş ham rivojlangan.

Şahar tarixi haqidagi ma'lumotlar manbalarda har xil keltirilgan. Özbekça manbaga köra, 1871-yilda Kuvaytni turklar, 1899-yilda inglizlar bosib olgan. Rusça manbada şayxlik 16-asrdan Usmoniylar imperiyasi tarkibida bölgani va 1899-yilda Buyuk Britaniya protektoratiga ötgani yoziladi.

1961-yil 19-iyunda Buyuk Britaniya hukumati va Kuvayt amiri örtasida 1899-yilgi şartnomani bekor qiliş haqida kelişuv imzolandi va Kuvayt mustaqillikka erişdi. Ingliz tilidagi manbaga köra, 1937-yilda neft topilgan, 1952-yilga kelib mamlakat Fors qöltiği mintaqasida neftni eng köp eksport qiluvçiga aylangan, 1963-yilda birinçi parlament saylovlari ötkazilgan. 1990-yil avgustida Iroq qöşinlari Kuvaytni bosib oldi; 1991-yil 26-fevralda koalitsiya ularni quvib çiqardi.

Şahar Kuvayt buxtasining past janubiy sohilida joylaşgan; bu buxta Fors qöltiğining ğarbiy sohilidagi yagona çuqur suvli bandargohdir. Rusça manbaga köra şahar uç zonaga bölinadi: sanoat (ğarbiy çekka Aş-Şuvayxda), öquv (universitet, maktablar va ilmiy muassasalar) va soğlomlaştiriş zonasi (Al-Jahra şahri tomon dengiz böyi yöli böylab).

Iqlimi issiq çöl iqlimi. Ingliz tilidagi manbaga köra, yozda örtaça eng yuqori harorat 45 °C dan oşadi, issiq kunlarda 50 °C dan ham yuqori böladi; qişda tunda harorat köpinça 8 °C dan pastga tuşadi. Yozda şamol qum böronlarini keltirib çiqaradi.

Özbekça manbada şahar aholisi 1998-yilda 1 million kişi deb körsatilgan. Rusça manbada şahar aholisi 60,2 ming kişi (2016, baho), atrofi bilan birga aglomeratsiya aholisi 2,874 million kişi deb keltirilgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, 2018-yilda metropoliten hudud aholisi taxminan uç million kişi (mamlakat aholisining 70 foizidan köp) bölgan; şaharning özi ma'muriy maqomga ega emas.

Al-Quvayt — mamlakatning savdo-moliya markazi va yirik dengiz porti; özbekça manbaga köra, mamlakat importining 70 foizi şu şahar orqali ötadi. Bu yerda davlat organlari, banklar, kompaniyalar boş idoralari, Kuvayt markaziy banki (1969) va Kuvayt fond birjasi joylaşgan. Sanoatda avtomobil yiğiş, maişiy texnika, oziq-ovqat, sement, neft kimyosi, kema ta'miri, dengiz suvini çuçuklaştiriş va issiqlik elektr stansiyasi bor. Baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Şahar xalqaro aeroport bilan xizmat körsatiladi.

Kuvayt universiteti 1966-yilda oçilgan. Rusça manbaga köra, Milliy kutubxona 1923-yilda, özbekça manbaga köra markaziy kutubxona 1936-yilda taşkil etilgan. Şaharda milliy muzey (1957), islom san'ati muzeyi (1983), Tarek Rajab muzeyi (1980) va boşqa muzeylar, Ilmiy markaz (2000), hayvonot boği, bir neça boğ va 65 ming örinli stadion bor.

Tarixiy inşootlar qatorida al-Xamis masjidi (1772–73), Abdurrazzoq masjidi (1797), Saif hukumat saroyi (1960–64), Milliy assambleya binosi (1973–85, Y. Utzon), Davlat masjidi (1976–84) va «Kuvayt tauers» majmuasi (1977) bor. Eng baland bino — «al-Hamra» (2011, balandligi 412 m). Özbekça manbada 6-asrda qurilgan qadimiy ibodatxona qoldiqlari saqlanganligi aytiladi.