Skopye

Skopye — Şimoliy Makedoniyaning poytaxti va eng yirik şahri. U Vardar daryosi böyidagi Skopye vodiysida, Belgrad va Afina örtasida joylaşgan.

Material 1ga köra, Skopye hududi kamida miloddan avvalgi 4000-yildan beri maskun; eski qal'a içidan neolit davriga oid turar-joy qoldiqlari topilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada (Material 3) hudud kamida xalkolit davridan beri uzluksiz yaşab kelinayotgani aytiladi. Antik davrda şahar Scupi deb atalgan. Material 1 uni miloddan avvalgi 2-asrda Dardaniya poytaxtiga aylangan va milodiy 1-asr arafasida rimliklar harbiy lagerga aylantirgan deydi, Material 3 esa şahar 1-asr oxirida Domitian davrida taşkil topgan, 518-yilda zilziladan vayron bölgan va Yustinian I davrida qayta qurilgan, deb yozadi.

Ilk örta asrlarda şahar Vizantiya va Bolgariya örtasida talaş bölgan. 1282-yildan Serbiya imperiyasi tarkibida bölgan, 1346–1371-yillarda uning poytaxti hisoblangan. 1392-yilda usmonlilar bosib olib, uni Üsküb deb atagan; şahar 500 yildan ortiq usmonlilar nazoratida qolgan. 1912-yilda Bolqon uruşi paytida Serbiya Qirolligiga qöşilgan. Birinçi jahon uruşida Bolgariya bosib olgan, uruşdan keyin Vardarska Banovina poytaxti bölgan. Ikkinçi jahon uruşida yana Bolgariya egallagan, 1945-yilda Makedoniya SR poytaxti bölgan. 1991-yilda mustaqil Şimoliy Makedoniyaning poytaxtiga aylangan.

1963-yil 26-iyulda sodir bölgan zilzila şaharning 80 foizini vayron qilgan. Qayta qurişni asosan polşalik me'mor Adolf Ciborowski olib borgan; şahar markazi yapon me'mori Kenzo Tange tomonidan qayta qurilgan. Keyinçalik şahar markazini yangilaş maqsadidagi, jamoatçilikda turliça baholangan «Skopye-2014» loyihasi amalga oşirilgan.

Şahar dengiz sathidan taxminan 245 m balandlikda, umumiy maydoni 571,46 km² bölgan hududda joylaşgan. Vodiy kengligi taxminan 20 km; şahar hududi 33 km dan köproqqa çözilgan, eni esa atigi 10 km. Vodiy ğarbda Šar toğlari, janubda Jakupica, şarqda Osogovo va şimolda Skopska Crna Gora bilan öralgan. Jakupica tizmasiga kiruvçi Vodno toğining balandligi 1066 m.

Vardar daryosining örtaça oqimi 51 m³/s. Unga Treska, Lepenak, Serava va Markova Reka quyiladi. Treska daryosida Matka va Treska sun'iy köllari bor. Vodiy Afrika va Yevroosiyo tektonik plitalari orasidagi seysmik yoriq yaqinida joylaşgan; 518-, 1555- va 1963-yillarda yirik zilzilalar bölgan.

Iqlim Köppen tasnifida nam subtropik (Cfa); yoz uzoq, issiq va quruq, qiş qisqa va nisbatan sovuq. Havo va tuproq ifloslanişi jiddiy muammo: Material 1ga köra, 2017-yil dekabrida Skopye dunyodagi eng ifloslangan şaharlar reytingida birinçi örinni egallagan.

2021-yilgi röyxatga olişga köra, şaharning özida 422 540 kişi, ma'muriy çegaralarida esa 526 502 kişi yaşaydi. Rus tilidagi Vikipediyada (Material 2) aholi taxminan 540 ming, ularning 65 foizi makedonlar, 27 foizi albanlar deyilgan. Şimoliy qirğoqda asosan musulmon albanlar, turklar va lölilar, janubiy qirğoqda xristian makedoniyaliklar yaşaydi.

Şahar metallni qayta işlaş, kimyo, yoğoç, töqimaçilik, charm va poligrafiya sanoati markazi. Savdo, logistika, bank, transport sohalari ham rivojlangan. Material 2da kimyo («OHIS») va farmatsevtika («Alkaloid») korxonalari, tamaki va qahva işlab çiqariş, Sanos avtobus zavodi hamda pivo zavodi tilga olingan.

Material 2ga köra, diqqatga sazovor joylar orasida Skopye qal'asi, Vardar ustidagi 15-asrga oid Eski toş köprik, Mustafo-poşo masjidi, 15-asrda qurilgan Daut-poşo hammomi (hozir şahar muzeyi), Kurşumli-xon karvonsaroyi, Vodno toğidagi 65 metrlik Ming yillik xoçi va Ona Tereza muzeyi bor. Şaharda Makedoniya Milliy teatri, opera va filarmoniya faoliyat yuritadi. Skopye jaz festivali 1982-yildan ötkaziladi. Milliy arena «Filipp II Makedonskiy» 32 580 tomoşabinni siğdiradi. Ona Tereza Skopyeda tuğilgan.